مصطفوی موسوی خمینی، سید روح الله

داود قاسم پور

آيت الله العظمي سيد روح الله مصطفوي موسوي خميني معروف به امام خميني در 1281ش در خمين به دنيا آمد . اجدادش نيشابوري الاصل بودند که پس از ساليان دراز اقامت در هندوستان به کشور بازگشته در خمين سکني گزيده بودند . پدر بزرگش پس از آشنايي با يکي از طلاب خميني حوزه علميه نجف اشرف، همراه او به خمين آمد و پس از ازدواج با خواهر او، در خمين ماندگار شد و با توجه به تفقه و تقوايش، مورد مراجعه پعام خاص گرديد. پدرش آيت الله سيد مصطفي از روحانيون برجسته خمين بود که چون پدرش، محل رجوع مردم بود و به خصوص در اوضاع سياسي متشنج سالهاي پاياني دوره قاجار، ملجا مردم بود و رهبري مردم در مقابله با رازنان و اشرار را که اموال مردم را مورد غارت قرار مي دادند بر عهده داشتو عاقبت در اثر درگيري با اشرار منطقه به شهادت رسيد. او خواندن و نوشتن را در زادگاهش و نيز محلات فراگرفت و سپس به تحصيل دروس ديني پرداخت و مقدمات را نزد برادرش آيت الله پسنديده و ديگر اساتيد حوزه هاي علميه آن شهرها آموخت . مدتي نيز در حوزه هعاي علميه اصفهان، به فراگيري دروس ديني مشغول بود. با تاسيس حوزه علميه در اراک بوسيله آيت الله العظمي عبدالکريم حائري يزدي به آن شهر رفت و در دروس عالي سطح و نيز خارج فقه و اصول معظم له حاضر شد . با عزيمت آيت الله العظمي حائري به قم و تاسيس حوزه علميه آن شهر، به قم رفت و تحصيلات خود را در آن حوزه تداوم داد و از محضر درس آيت الله موسس و نيز آيات عظام سيد علي يثربي کاشاني و سيد محمد تقي خوانساري سود برد . سپس در درس فلسفه آيات رفيعي قزويني و شيخ محمد علي شاه آبادي حاضر و به فراگيري فلسفه از محضر آنان پرداخت . در درس هيات هم از محضر آيت الله ميرزا علي اکبر حکمي سود برد و در اخلاق از شاگردان آيت الله ميرزا جواد آقا ملکي تبريزي بود. او پس از طي دروس خارج فقه و اصول به درجه اجتهاد نائل آمد و به تدريس در حوزه علميه قم پرداخت . وي مبارزات سياسي خود را از دوران رضاشاه آغاز کرد و در جريان کشف حجاب در ارسال تلگراف اعتراض آميز آيت الله العظمي حائري به رضاشاه نقش زيادي داشت . پس از نوشته شدن کتاب اسرار هزار ساله در اهانت به مباني آيين تشيبع کتاب کشف الاسرار را به رشته تحرير در آورد. در آن دوران که حوزه علميه قم به واسطه فقدان رهبريت متمرکز در تهديد بود در عزيمت آيت الله العظمي بروجردي به قم نقش زيادي داشت . وقتي آيت الله العظمي بروجردي در تهران بستري بود همراه با تني چند از روحانيون و مدرسين دروس ديني حوزه علميه قم به تهران آمده با معظم له ديدار کردند و در اثر تشويقها و تلاشهاي آنان بود که آيت الله العظمي بروجردي به قم رفت و زعامت ديني حوزه علميه قم را عهده دار گرديد. در دوران ملي شدن صنعت نفت به حمايت از آن پرداخت .پس از آن عمده اهتمام ايشان در اصلاح امور حوزه علميه قم بود که در اين راستا طرحي تهيه و به آيت الله العظمي بروجردي ارائه کرد . اين طرح مورد مخالفت آيت الله العظمي بروجردي قرار گرفت ولي امام ره همچنان ب اصلاح امور حوزه اهتمام جدي داشت. در اين مدت ، به تدريس دروس خارج فقه و اصول در مسجد سلماسي قم مبادرت مي ورزيد و از لحاظ تعداد شاگرد، در رديف علما و مدرسين طراز اول حوزه علميه قم قرار داشت. پس از فوت آيت الله العظمي بروجردي به عنوان يکي از مراجع شيعه مطرح شد و رساله عمليه او با عنوان زبده الاکام، توسط جمعي از شاگردان او تدوين شد. رژيم پهلوي، پس از رحلت آيت الله العظمي بروجردي با استفاده از خلا مرجعيت مقتدر چون آن مرجع فقيد، در صدد اجراي طرحهاي سياسي –اجتماعي برآمد که آشکارا صبغه غير ديني داشت. امام به عنوان يکي از مراجع مسلم تقليد نسبت به اين اقدامات واکنش نشان داد و در جريان طرح انجمن هاي ايالتي و ولايتي علما را به جلسه مشورتي در منزل آيت الله حائري يزدي – فرزند آيت الله موسس – فراخواند که نتيجه آن ارسال تلگراف اعتراض آميز به علم نخست وزير وقت بود . پس از بي اعتنائي دولت به آن تلگراف در نامه اي به نخست وزير وقت به آن بي اعتنائي اعتراض کرد . پس از تصميم رژيم به برگزاري رفراندوم انقلاب سفيد علما را به جلسه مشورتي دعوت کرد که پس از آن آيت الله روح الله کمالوند به تهران اعزام شد تا در زمينه آن رفراندوم با شاه مذاکره کند .تصميم جدي شاه به برگزاري رفراندوم باعث شد تا امام آن را تحريم نمايد . سپس با انتشار اعلاميه اي عيد 1342 را تحريم کرد . در عيد 1342 که مصادف با سالروز شهادت امام جعفر صادق بود مجلس يادبودي در منزل خود برقرار کرد و اقدامات رژيم را مورد انتقاد قرار داد. در همان روز، عوامل رژيم، به مجلس يادبود در مدرسه فيضيه که توسط آيت الله العظمي گلپايگاني برگزار شده بود حمله کردند و روحانيون را مورد ضرب و شتم قرار دادند. پس از حمله رژيم به مدرسه فيضيه آن را محکوم کرد . در محرم 1342ش روحانيت را به بيان اقدامات ضد ديني رژيم فراخواند و با اعزام نمايندگاني به سراسر کشور، آنان را اقدامي مشترک جهت نقد سياست هاي رژيم دعوت کرد و خود در اجتماع عظيم مردم در روز عاشورا اقدامات رژيم را تقبيح کرد و در سخنراني شديداللحني رژيم را مورد حمله قرار داد. پس از آن در 14/خرداد/1342 دستگير و به تهران منتقل و در زندان انفرادي در باشگاه افسران محبوس شد . دستگيري او باعث اعتراض گسترده مردم سراسر کشور شد که در اثر آن اعتراضات قيام 15/خرداد شکل گرفت . در اثر اين قيام که ابتدا در قم و سپس در تهران و سراسر کشور نمود يافت، رژيم به تظاهرات گسترده مردم که شعار ضد شاه سر مي دادند و سياست هاي او را مورد حمله قرار مي دادند حمله ور شد و در سراسر کشور بالغ بر صدها نفر از مردم کشته شدند و علما و روحانيون برجسته در شهرهاي تهران، قم، تبريز ، شيراز و.. دستگير و به تهران منتقل و در زندانهاي رژيم مححبوس شدند. سپس رژيم درصدد محاکمه او برآمد که با مهاجرت علماي سراسر کشور به تهران و در اعتراض به آن ناکام ماند . از جمله علماي مهاجر به تهران مي توان به آيات عظام ميلاني، شريعتمداري ، مرعشي نجفي و.. اشاره کرد. اين اقدام هماهنگ آنان، رژيم را در موضع ضعف قرار داد و از محاکمه امام ره خودداري و ناچارا او را به منزلي در قيطريه تهران منتقل کردند. حضور امام در قيطريه باعث شد تا اقار مختلف مردم به ديدار ايشان شتافته در جريان تحولات روز قرار بگيرند. رژيم به خاطر اقبال مردم تهران به ا نمي توانست ايشان را در تهران نگه دارد لذا پس از ده ماه حبس و حصر در نهايت در فروردين 1343 او را آزاد کردند . هنگام عزيمت امام ره به قم، استقبال عظيمي از او صورت گرفت و روحانيون از سراسر کشور به ديدار ايشان تشافته پيروزي او را به محضرشان و نيز روحانيت تبريک مي گفتند. در جريان تصويب قانون کاپيتولاسيون[مصونيت قضائي نظاميان آمريکائي در ايران ] در مجلس شوراي ملي در آبان 1343، سخنراني شديداللحني عليه شاه ايراد کرد که متعاقب آن در 13/ آبان دستگير و پس از انتقال به تهران به ترکيه تبعيد شد . در ترکيه مدت يازده ماه در شهر بورساي آن کشور در تبعيد بود و در اين مدت روحانيون مبارز با ارسال اعلاميه هايي ، اقدام رژيم را مورد حمله قرار دادند. رژيم مدت مديدي نتوانست ايشان را در ترکيه نگه دارد لذا بر اثر اصرارهاي روحانيت مبارز و نيز مراجع، معظم له را به نجف اشرف تبعيد کردند. در نجف اشرف ضمن حفظ ارتباط با مبارزان داخل کشور به تدريس دروس خارج فقه و اصول پرداخت و مباحث ولايت فقيه را در آن حوزه مطرح کرد . ايشان در عراق دست از مبارزه بر نداشت و در هر فرصتي با صدور اعلاميه به حمله به رژيم پهلوي ميپرداخت . علاوه بر آن در زمينه اتفاقات و رخدادهاي جهان اسلام حساس بود که از آن جمله مي توان به صدور اعلاميه هايي در محکوميت رژيم صهيونيستي و حمايت از فلسطين اشاره کرد . در 1356 فرزند ارشدشان آيت الله مصطفي خميني به شهادت رسيد و مردم سراسر کشور با برگزاري مجالس سوگواري آن را بهانه اي قرار داده به حمله به رژيم پهلوي پرداختند . اين موضوع رژيم را بر آن داشت تا با انتشار مقالاتي به تخريب چهره امام بپردازد که از آن جمله انتشار مقاله احمد رشيدي مطلق در روزنامه اطلاعات بود . مردم پس از اين اقدام رژيم اعتراضات خود را گسترش دادند که قيام 19/دي /1356 مردم قم از آن جمله بود . در اربعين شهداي قم و در 29 / بهمن مردم تبريز بپا خاستند و چهلمهاي زنجيره اي شروع شد . گسترش اين اعتراضات رژيم پهلوي را بر آن داشت تا با هماهنگي رژيم بعث عراق تصميم به اخراج امام ره از آن کشور نمايد . بنابراين امام تصميم گرفتند به کويت بروند که با ممانعت دولت آن کشور مواجه شدند . سپس امام به فرانسه رفت و در نوفل لوشاتو مستقر شد . پس از آن نوفل لوشاتو به قلب تپنده انقلاب اسلامي مبدل شد . پس از خروج شاه از کشور امام در 12/بهمن /1357 و در ميان استقبال باشکوه و چندين ميليوني مردم تهران به کشور بازگشت و پس از ايراد سخن در بهشت زهرا به مدرسه علوي تهران منتقل و به سازماندهي مبارزات مردم پرداخت . در 16/ بهمن /1357 مهندس بازرگان را به نخست وزيري دولت موقت منصوب کرد . پس از پيروزي انقلاب اسلامي رهيبرب نظام اسلامي را بر عهده گرفت. در اسفند 1357 به قم رفت و پس از دو ماه اقامت در آن کشور مجددا به تهران بازگشت و به اداره کشور پرداخت تا اينکه در 14/خرداد/1368 دارفاني را وداع گفتند .پيکر ايشان باتشييع باشکوه مردم سراسر کشور و در ميان حزن و اندوه مردم در بهشت زهراي تهران به خاک سپرده شد و بارگاه ملکوتي ايشان زيارتگاه مومنين مي باشد .امام ره از جمله مراجع نو انديش جهان تشيع بودند که به جدائي دين از سياست اعتقاد داشته مبارزه با مستکبران را سر لوحه اقداماتشان قرار دادند و پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام اسلامي در کشور با پايمردي و رهبري ايشان ممکن شد .از ايشان آثاري نيز بر جاي مانده است که از آن جمله مي توان به موارد ذيل اشاره کرد :1-کشف الاسرار 2- منهاج النهايه 3- رساله توضيح المسائل 4- حاشيه بر مفتاح الغيب و چندين اثر ديگر.

منابع :1- انصاري ؛حميد ،حديث بيداري ـ نگاهي به زندگي نامه آرماني ؛علمي ،سياسي امام خميني ،تهران ،موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني ،13742- رجبي ،محمد حسن ،زندگينامه سياسي امام خميني ،تهران ،مرکز اسناد انقلاب اسلامي ؛13793- صحيفه نور ؛تهران ؛سازمان اسناد و مدارک انقلاب اسلامي ايران ،1361