استان خراسان رضوی

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مركزیت شهر مشهد.

این استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 كم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشكیل می‌دهد. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسكن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مركزیت فیض آباد).³

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نامهای هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با تركمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در كوه‌های بینالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از كوه‌های مركزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع كوه‌های مركزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، كوه سلیمانی 2625م و كوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی كه رودهای كالِ دونَخ و كالِ شور از آن می‌گذرند، از كوه‌های مركزی خراسان رضوی متمایز می‌كنند.⁴

رشته كوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند كه برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، كارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

كالِ شور سبزوار و اترك نیز از جمله رودهایی است كه وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. كویر نمك در مرز مشترك استان‌های یزد و خراسان رضوی و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند.⁵

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و كاشت انواع نهال، سعی در مهار كردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیكن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است.⁶

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بیابانی شده است.⁷

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشك از مرزهای جنوبی استان كه در همسایگی كویر مركزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق كوهستانی متغییر است.⁸

برخی پتانسیل‌ها و امكانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف كشاورزی، در مجموع استان را به یكی از قطب‌های مهم كشاورزی كشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر كشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های كشور جای گرفته است.⁹

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت كارگاه‌ها و مراكز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر كشور قرار گرفته است.¹⁰ استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با كشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است كه امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان كرگس كوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیك میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی كه از كوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...».¹¹ حمدالله مستوفی نیز در ذكر «ارباع [نواحی] مملكت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...».¹²

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است كه نام دروازه و راهی كه از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.¹³ این خطه مقر و پایگاه حكومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیكی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای كه در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است.¹³

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزیت بجنورد)، در جنوب (به مركزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مركزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت.¹⁴

جمعیت شهرستان‌هایی كه خراسان رضوی را تشكیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است.¹⁵

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی كنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت.¹⁶

مآخذ:

1.  

2.  

3.   دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

4.   گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).

5.   همان؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.

6.   سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.

7.   همان. ص 34، 39 و 40.

8.   همان. ص 8 و 12.

9.   مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.

10. همان. ص 288، 290، 299.

11. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.

12.  مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.

13. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.

14. دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.

15. الف: منبع 6. ص 58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.

16. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.

غلامحسین تکمیل همایون