مدرسه چهارباغ

از شاهکارهای معماری اواخر دوره صفوی در اصفهان. این مدرسه به نام «مدرسه سلطانی» و «مدرسه مادر» نیز نامیده می‌شد. برای هر کدام از این عناوین وجه تسمیه‌ای ذکر کرده‌اند؛ مدرسه سلطانی از آن جهت گفته‌اند که در دوره «شاه سلطان حسین صفوی» (1105-1135ق/1694-1724م) بنا شده است و مدرسه چهارباغ به این دلیل نامیده‌اند که در خیابان چهارباغ واقع است. مدرسه چهارباغ را به اشتباه مدرسه «مادرشاه» نیز نامیده‌اند در حالی‌که در وقف‌نامه این بنا عنوانی به نام «مادرشاه» وجود ندارد. مادرشاه سلطان حسین تنها کاروانسرا و بازاری را وقف مدرسه کرد تا عواید آن دو عمارت صرف طلّاب و نگهداری مدرسه شود. مدرسه چهارباغ در (7-1116ق/ 7-1706م) ساخته شد و تزئینات و کاشی‌کاری آن تا (1126ق/1714م) به طول انجامید.

مدرسه سلطانی در حقیقت مدرسه‌ای برای طلّاب علوم دینی بوده است و علمای معروفی چون «محمدباقر مجلسی» در آن تدریس می‌کردند که ظاهراً به وسیله شخص شاه انتخاب می‌شدند. برای سکونت طلّاب 150 حجره در دو طبقه پیش‌بینی شده بود که همه بزرگ، خوش‌نما و استوار بودند. یکی از حجره‌های ضلع شمالی مدرسه به حجره شاه سلطان حسین مشهور است که گاه به مکانی جهت بحث و گفتگوی شاه با علما تبدیل می‌شد. حاشیه‌‌های طلاکاری شده و وجود یک بخاری زیبا و زیلویی کتیبه‌دار، امتیازات حجره پادشاه نسبت به سایر حجره‌ها بود.

مدرسه چهار باغ تا اسفند 1311ش مدرسه دینی بسیار مهمی بوده است. صد نفر طلبه از سن 14 سالگی به آن‌جا می‌رفتند و به مدت ده سال به تحصیل علم مشغول می‌شدند؛ و در همین سال طلّاب را به چند مدرسه کوچکتر فرستادند تا مدرسه را به عنوان بنای ملی و تاریخی حفظ کنند. مدرسه چهارباغ اکنون با عنوان مدرسه «امام صادق(ع)» شناخته می‌شود و کاروانسرای مادرشاه نیز تبدیل به «هتل عباسی» شده است.

معماری و تزئینات درونی و بیرونی بنای مدرسه و درختان چنار کهنسال و جریان نهر «فرشادی» از میان این مدرسه بر زیبایی آن افزوده است. این مدرسه محل تلاقی چندین رشته هنرهای زیبا از قبیل حجّاری، نقاشی، تذهیب، مینیاتور، کاشی‌کاری، معرق، گچ‌بری، خطّاطی، قطاربندی، طلاکاری، منبّت‌کاری، ملیله‌کاری، خاتم‌سازی، شبکه‌کاری و امثال این صنایع ظریف است.

مدرسه چهارباغ، چهار ایوان دارد که بیشتر کتیبه‌ها در آن ایوان‌ها قرار داده شده است؛ کتیبه‌هایی که به خط خوشنویسان معروف عصر صفوی همچون «عبدالرحیم جزایری»، «علی‌نقی امامی»، «محمدصالح اصفهانی» و دیگران زینت یافته است. در اصلی مدرسه که با نقره و طلا تزئین شده از لحاظ زرکاری و قلمزنی نمونه‌ای ممتاز و دارای الواح و کتیبه‌هایی است. انواع مختلف کاشی‌ها مانند کاشی‌های هفت رنگ با رنگ‌های طلایی، سبز، آبی‌تیره و  روشن در مدرسه به کار رفته است. مناره‌های کاشی‌کاری شده، کاشی‌های معرق اطراف گنبد، سنگاب‌های حجّاری شده، درها و پنجره‌های نفیس و چوب‌بری شده، منبر مرمرین و محراب با شکوه از قسمت‌های جالب و زیبای مدرسه چهارباغ است.

شهناز چراغ

تاریخ بنا

یکی از بناهای باشکوه اسلامی که در اواخر عصر صفوی، یعنی در عهد حکومت شاه سلطان حسین (1135-1105) هـ.ق، ایجاد شده است، مدرسه چهارباغ یا مدرسه سلطانی یا مدرسه مادرشاه است.

سیر تاریخی بنا

این بنا که در مشرق خیابان چهارباغ واقع شده است و با سردری فوق‌العاده مجلل، صحن، گنبد، مناره، مسجد و حجرات زیبا از لحاظ هنر کاشی‌کاری و ظرافت معماری از نفایس اصفهان به شمار می‌رود و بین (1112 تا 1128هـ.ق) ساخته شده است. البته باید گفت که این بنا یکی از آخرین بناهایی است که در عهد صفوی و در اصفهان با چنین شکوه و عظمتی ساخته شده است.¹

در طرف شمال مدرسه بازارچه‌ای که نمونه‌ای از بازارهای آباد دوران صفویه است و در سمت شرق، کاروانسرای بزرگی که به نام سرای قتحیه مشهور است قرار دارد و این هر دو یعنی سراو بازارچه را مادر شاه سلطان حسین وقف بر مدرسه کرده است. که عایدات آن‌ها به اضافه عایدات سایر موقوفات مدرسه خرج مدرسه شود.²

شاه سلطان حسین نیز در 1118هـ.ق که ساختمان آجری مشرف به تمام شدن بود، تمامی زمین مدرسه را وقف طلاب شیعه این مدرسه کرد.³

البته نام این مدرسه امروزه به مدارس امام صادق^(ع) تغییر یافته.⁴

اجزاء

مساحت ساختمان و صحن مدرسه قریب به 8500 مترمربع است. ساختمان مدرسه مانند اغلب مدارس قدیمی دو طبقه است و دور تا دور طبقه فوقانی و تحتانی، حجرات طلبه‌نشین قرار گرفته است. در چهار طرف مدرسه چهار ایوان طراحی شده که به گفته صاحب کتاب نصف جهان فی تعریف الاصفهان، این چهار ایوان «همه مسجد آن مدرسه» است. لیکن مجموعه این بنای پرشکوه به نام مدرسه چهارباغ شهرت دارد.

عناصر فضایی و کارکردی در مدارس عبارتند از:

حجره‌ها، مَدْرَس، کتابخانه، مسجد، اتاق‌های خادم و چراغ‌دار و سرویس‌های بهداشتی مدرسه چهارباغ به لحاظ کاشی‌کاری شهرتی چشم‌گیر دارد، به گونه‌ای که انواع مختلف کاشی‌کاری اعم از کاشی‌های هفت رنگ و معرق گره‌سازی، پیلی و معقلی را داراست.

محراب باشکوه و منبد یکپارچه مرمر و حجره مخصوص شاه سلطان حسین و کاشی‌کاری معرق اطراف گنبد و داخل مدرسه و درب‌ها و پنجره‌های چوبی و آلب بری شده از عناصر و قسمت‌ها و اجزاء این بنای نفیس و تاریخی است.

از نظر تناسبات معماری و زیبایی‌های کاشی‌کاری، گنبد مدرسه چهارباغ بعد از گنبد مسجد شیخ‌ لطف‌الله قرار می‌گیرد. ولی در مجلل آن که با طلا و نقره تزئین شده است، از لحاظ زرگری، طلا‌کاری، طراحی و قلم‌زنی در نظر استادان بزرگ امروز این فن نیز، شاهکاری از صنایع هنری کم نظیر است.

درخت‌های چنار کهنسال و جوی آبی که در آن جریان دارد، بر زیبایی تزئینات نفیس کاشی‌کاری آن می‌افزاید.

مدرسه چهارباغ از لحاظ کاشی‌کاری انواع مختلف این فن را در خود جای داده و در حقیقت موزه کاشی‌کاری اصفهان است.⁵

نمونه‌ها مهم مدارس در ایران

مدرسه خان شیراز در دوره صفوی ـ مدرسه غیاثیه خرگرد ـ مدرسه شیخ محمدعلی نجفی در اصفهان ـ مدرسه آقا بابا خان در شیراز ـ مدرسه ملاعلی در اصفهان ـ مسجد و مدرسه آقا بزرگ در کاشان.⁶

نتیجه‌گیری

با ظهور اسلام دینی که جهل را از شرک و کفر بدتر می‌دانست، علم دورانی را به خود دید که در پرتو این دوران شاید پیشرفتی را از خود نشان داد که دیگر در هیچ دورانی با امکاناتش این چنین پیشرفتی میسر نشد. مدرسه از فضاهایی بود که طلایه‌دار این بخش از فرهنگ اسلامی می‌شد. در میان مدارس موجود، مدرسه چهارباغ جزء مدارس منحصر به فرد می‌باشد. به طوری که کاشی‌کاری این مسجد را به دلیل داشتن تنوع، موزه کاشی‌کاری اصفهان نامیده‌اند.

حبیب الله شمشیری