اسماعیلیه

اسماعیلیه، فرقه‌ای افتراقی از شیعه با چندین شعبه، از آن میان، نزاری (اسماعیلیان ایران، 483 – 654ق/ 1090 – 1257م).

الف) پیدایش (ظهور): پس از فوت امام جعفر صادق(ع) (148ق/ 765م) آنان که در برابر امام موسی کاظم(ع) (امامیه= دوازده امامی)، امامت اسماعیل را پذیرفتند 2 گروه بودند: یکی آنان‌که مرگ اسماعیل را پیش از مرگ امام صادق انکار کرده او را مهدی موعود خواندند (اسماعیلیه خالصه یا واقفه یا خطابیه). دیگر آنان‌که مرگ او را تأیید کرده (اسماعیلیه مبارکیه)، امامت پسرش محمد را به عنوان مهدی موعود پذیرفتند (سَبْعیّه= هفت امامی) و برخی از آنان پسرش عبدالله را مهدی موعود دانستند.

ب) دوره ستر: از فوت محمد بن اسماعیل تا 286ق/ 899م دوره امامان مستور خوانده می‌شود که خوزستان، جنوب عراق و سرانجام سلمیه در شمال سوریه مرکز نشر دعوت بودند و میمون قدّاح از رهبران اسماعیلیان بود. در این مدت، دستگاه خلافت عباسی، اسماعیلیان را به عنوان باطنی (معتقد به دستیابی به حقایق باطنی از طریق تأویل و ملاحده و از آن‌جا که همدان قرمط در 260ق/ 874م دعوت را آشکار کرد به نام قرمطی، در خوزستان، فارس، خراسان، ماوراءالنهر، یمن و... مورد تعقیب قرار می‌دادند.

ج) افتراق و خلافت فاطمیان: در 286ق/ 899م، عبیدالله مهدی، با اعلام امامت خود و انکار مهدویت محمد بن اسماعیل، اصلاحاتی آغاز کرد که در سلمیه با مخالفت پیروان قرمط و زکرویه بن مهرویه داعی قرمطی قرار گرفت و به مغرب (مراکش) رفت. در آن‌جا به یاری سپاهی از بربرانِ اسماعیلی در شمال آفریقا و به مرکزیت قاهره سلسله فاطمیان (منتسب به فاطمه دختر پیامبر(ص) را بنیانگذاری کرد (ربیع‌الآخر 297ق) که در محرم 567ق (سپتامبر 1171م) صلاح‌الدین ایوبی این سلسله را برچید. در 487ق/ 1094م مستنصر هشتمین خلیفه فاطمی درگذشت و با پیروزی یافتن المستعلی بالله بر خلیفة بر حق، نزار، فاطمیان دو شاخه مستعولی و نزاری و بعدها مستعولیان خود به شاخه‌های دیگری تقسیم شدند.

د. نزاریان ایران. در 483ق/ 1090م حسن صباح داعی اسماعیلی با یاری پیروانش با چیرگی بر قلاع دیلمان و قهستان صاحب قدرت شد و پس از فوت مستنصر با حمایت از نزار، عملاً اسماعیلیان ایران نهضت نزاری را بنیان‌گذاری کردند. حسن فرزند علی بن محمد صباح حِمیری یمنی، در خانواده‌ای شیعی دوازده امامی در قم، به دنیا آمد (دهه 440ق/ 1050م) و نزد امیرة ضراب ابونصر سَراج و عبدالملک عطاش تعالیم اسماعیلی را آموخت. در 469- 473ق به قاهره مرکز خلفای فاطمی سفر کرد و پس از قتل نزار توسط مستعلی، روابط خود را با فاطمیان مصر قطع و به عنوان داعی‌الموت نهضت نزاری را استوار ساخت. او آموزه «دعوت جدیده» را در برابر «دعوت قدیمه» با ارائه اصل تعلیم و خداشناسی توسط امام نه براساس عقل، قرارداد که در رساله دینی او به زبان فارسی با نام فصول اربعه (چهارگانه) انعکاس یافت و امام محمد غزالی در کتاب المستظهره به رد نظریات او پرداخت. در زمان حسن صباح بسیاری از رجال سیاسی خلافت عباسی و حکومت سلجوقی، از آن میان خواجه نظام‌الملک طوسی^*، کشته شدند و سپاهیان آنان نتوانستند قلاع اسماعیلی را تصرف کنند. او در 518ق/ 1124م درگذشت و کیا بزرگ امید رودباری در رأس شورائی چهار نفره جانشین او شد و سرگذشت باباسیدنا در 596ق/ 1199م در شرح احوال حسن صباح تألیف شد.

کیا بزرگ تا 532ق/ 1138م به عنوان داعی دیلم بر جامعه نزاری حکومت می‌کرد و عمده درگیری‌های سیاسی – نظامی او با سلجوقیان، از آن میان، سلطان سنجر (فوت 522ق/ 1157م) در شرق بود. او پسر خود، محمد را به جانشینی منصوب کرد و از این زمان رهبری نزاریان ارثی شد، در دوره داعی سوم محمد (532–557ق/ 1138–1162م)، سلجوقیان دچار کشمکش درونی و ضعف بودند. نزاریان بر سپاهیان سلجوقی پیروزی یافتند حتی خلفای عباسی، راشد و المسترشد و سلطان سلجوقی، داود (538ق/ 1143م) و برخی حکمرانان و قضات با دشنه فداییان نزاری کشته شدند. اما در واپسین سال‌های حکومت و، حسن بن محمد جانشین جنبشی متأثر از اندیشة ظهور امام مستور که مؤمنان تندرو در انتظارش بودند به راه انداخت. حسن به عنوان چهارمین داعی جانشین پدر شد (559ق/ 1164م) و با اعلام این‌که جهت امام، خلیفه، یا نماینده است دور قیامت را با لقب «علی ذکره سلام» آغاز کرد و مهدی امام معرفی شد اما در 561ق/ 1161م کشته شد و پسرش نورالدین محمد دوم به جای او نشست. از آن‌جا که نَسَب این دو را به نزار ختم کردند این دوره را قیامت یا کشف روحانی خواندند که امام حاضر خواهد بود. در این زمان اقتدار سلجوقیان از هم پاشید، علاءالدین تکش دامنه اقتدار خوارزمشاهیان^* را گسترش و طغرل سوم سلجوقی را در ری شکست داد (590ق / 1194م) و خوارزمشاهیان با نزاریان درگیر منازعات سیاسی – نظامی شدند. جلال‌الدین حسن سوم، ششمین داعی اسماعیلی، همزمان با سلطان محمد خوارزمشاه^* و خلافت الناصرلدین‌لله خلیفه عباسی، با نص پدر رهبر نزاریان شد و با گرویدن به مذهب اهل سنت، رابطه با خلیفه عباسی را آغاز کرد. به پیشنهاد او، فقهای اهل سنت از کتابخانه الموت بازدید کرده، کتب مذهبی نزاری را سوزاندند، خلیفه نیز راست‌کیشی او را تأیید و به این ترتیب ملقب به نو مسلمان شد. او که پیش از دیگران خطر جدی یورش مغولان را دریافته بود در 618ق/ 1221م فوت کرد و پسرش علاءالدین محمد سوم که جانشین او بود در حالی که جامعه‌نزاری درگیر مباحث کلامی پیرامون ستر، دور قیامت و پذیرش مذهب سنت بود به حکومت رسید. پس از او، پسرش رکن‌الدین خورشاه به عنوان هشتمین و آخرین داعی نزاری در 653ق/ 1255م روی کار آمد که همزمان با شکست‌های خوارزمشاهیان و خلافت عباسی از مغولان بود. نزاریان در برابر سپاهیان هلاکوخان مغول شکست خوردند و الموت، لمسر و سرانجام گرد کوه به تدریج سقوط کردند. با کشته شدن رکن‌الدین خورشاه در اسارت مغولان (654ق/ 1257م) نهضت نزاریان برچیده شد. در سال‌های پایانی حیات سیاسی نزاریان برخی دانشمندان مانند خواجه نصیرالدین توسی^* از امکانات و کتابخانه عظیم الموت که بعدها توسط مغولان نابود شد، بهره می‌بردند. شیوه حکومت و برخورد نزاریان با مخالفان باعث شد تا افسانه سازی‌هایی دربارة گروه‌های فدایی یا به تعبیر اروپاییان، حشاشین/ اساسین به وجود آید که بسیاری از مطالب این چنینی واقعیت تاریخی ندارد. گروه‌های پراکنده نزاری در دیلم، قهستان، پیرامون خراسان و هند به حیات خود ادامه دادند و از اواخر دوره زندیه تا تلاش‌های نافرجام آقاخان محلاتی (1259ق/ 1843م) در دوره قاجاریه مدتی حکمرانی کوتاه مدتی در محلات، کرمان و یزد داشتند و اکنون گروه‌های نزاری در ایران، افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، هند، چین، سوریه، کنیا، تانزانیا، انگلستان و آمریکای شمالی پراکنده‌اند و رهبر آنان لقب آقاخان دارد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اللهیار خلعتبری

اسماعیلیه، یکی از فرق شیعه منسوب به اسماعیل فرزند امام جعفر صادق (ششمین پیشوای شیعیان دوازده امامی) که در اواسط قرن 2 ق. / 8 م. پدیدار گشت. اسماعیلیان هم‌چون شیعیان امامی، امامت را به نص می‌دانستند، اما دربارة سلسلة امامان پس از امام صادق (ع)، با دیگر پیروان آن امام دچار اختلاف گشتند. این فرقه پس از امام جعفر صادق (ع) در مقابل امام موسی کاظم (ع) به امامت برادر او (اسماعیل) قائل شدند و بعد از آن به شاخه‌ها و گروه‌های متعدد منقسم شدند.¹ در حال حاضر، اسماعیلیان که عمدتاً به شاخة نزاری این فرقه تعلق دارند، در بیش از 25 کشور در قاره‌های آسیا و افریقا و اروپا و امریکا پراکنده‌اند.

چگونگی ظهور اسماعیلیه و تاریخ شکل‌گیری آن تا هنگام تأسیس خلافت فاطمی در 297 ق. / 910 م. هنوز کاملاً بر محققان روشن نیست. با توجه به این‌که منابع معتبر برجامانده از آن دورة نخستین ـ که حدود یک قرن و نیم به‌طول انجامید ـ بویژه آثار اصیل اسماعیلی، بسیار اندک است، به‌نظر نمی‌رسد که محققان هرگز بتوانند تمامی ابهامات مربوط به تاریخ و اصول عقاید اسماعیلیان نخستین را مرتفع کنند. با این وصف، در نتیجة مطالعات جدید که از حدود سال 1349 ق. / 1930 م. برپایة متون اسماعیلی برجا مانده از دورة فاطمیان و دوره‌های بعدی شروع شده، اکنون شناخت بهتری از ماهیت حرکت و تعالیم اسماعیلیان نخستین حاصل شده است.²

با رحلت امام جعفر صادق (ع) در 148 ق. / 764 م. پیروان آن حضرت از میان شیعیان امامی به گروه‌هایی منقسم شدند که دو گروه از آن‌ها را می‌توان به‌عنوان نخستین گروه‌های اسماعیلی شناخت.³ طبق برخی روایات، امام صادق (ع) ابتدا فرزند ارشد خود اسماعیل را به جانشینی برگزیده و نص امامت را بر او قرار داده بود، ولی طبق روایت اکثر منابع، اسماعیل چند سال قبل از پدر وفات یافته بوده است. دو گروه اسماعیلی یادشده که در حقیقت پس از وفات اسماعیل و در زمان حیات امام صادق (ع) به‌صورت دسته‌های شبه‌اسماعیلی پدیدار شده بودند، پس از درگذشت آن امام از دیگر شیعیان امامی جدا شدند و حیات مستقل خود را در کوفه آغاز کردند.⁴

مآخذ:

1.    

2.    Daftary, F., The Isma`ilis: Their History and Doctrines, Cambridge, 1990, 1-4, 22-29.

3.     جوینی، عطاملک. تاریخ جهانگشا. به‌کوشش محمد قزوینی، لیدن: 1937 م.، ج 3، ص 179ـ216 و 222ـ239.

4.    نوبختی، حسن. فرق الشیعه. به‌کوشش ریتر، استانبول: 1931 م، 57 ـ 58.

تلخیص از: دایرﺓالمعارف بزرگ اسلامی. مدخل اسلام + اسماعیلیه

نویسنده مقاله

سید حسن امین