سید محمود طالقانی
طالقاني، سيد محمود، (1328ق / 1910م / 1289-1358ش)، روحاني، مبارز سياسي، انديشمند ديني و نخستين امام جمعة تهران.
فرزند آيتالله سيد ابوالحسن حسيني طالقاني در گِلِيَردِ طالقان به دنيا آمد.1 نسبش با 36 واسطه به امام محمد باقر(ع) ميرسد. مقدمات علوم اسلامي را نزد پدر خواند و سپس در مدرسة فيضيه* و رضويه به تحصيل نزد استاداني همچون شيخ عبدالكريم حائري يزدي و ديگران پرداخت.2 تحصيلاتش را در نجف پي گرفت و دوباره به قم بازگشت. با دقت در مسائل جامعة ايران و اوضاع و سياستهاي كشور، از 1318ش به تشكيل جلسات تفسير قرآن براي هدايت جامعه به سوي بهرهگيري از مفاهيم قرآني و تعاليم زندگيساز آن، اقدام كرد كه تا 1323ش در منازل و مجالس خصوصي برقرار بود. سپس تا 1327ش در مسجد منشورالسلطان و از آن پس تا 1357ش به جز ايام زندان، در مسجد هدايت تهران، جلسات تفسير را پي گرفت كه حاصل آن به صورت تفسير 6 جلدي پرتوي از قرآن انتشار يافته است. وي پس از شهريور ماه 1320ش در مسير روشنگري مذهبي و روشنفكري ديني براي احياي افكار اصيل، كانون اسلام را تأسيس و مجلهاي به نام دانشآموز از طرف كانون منتشر كرد.3
فعاليت سياسي خود را از سفر به همراه ارتش ايران در مقابله با فرقة دموكرات آذربايجان آغاز كرد و تا اواخر سالهاي دهة 1330ش در اين مسير با انجمن اسلامي دانشجويان، انجمن اسلامي مهندسين و جمعيت فدائيان اسلام* همراهي و همكاري كرد.4 در 1339ش، به اتفاق مهدي بازرگان*، يدالله سحابي و احمد صدر حاج سيد جوادي و چند تن ديگر، تشكل سياسي مذهبي نهضت آزادي ايران* را بنيان نهادند. جمعيتي با تفكر اسلامي و در جهت اقدام براي آزادي و استقلال ايران و شيوة عملي مخالفت با استبداد داخلي و استعمار خارجي. طالقاني از اين زمان به مبارزات خويش بر ضد رژيم پهلوي قوت بخشيد و تا پيروزي انقلاب اسلامي از پاي ننشست و در اين راه بارها دستگير و زنداني رژيم گرديد.5 تفكر مذهبي و سياسي، وي را به نشر افكار در ميان مسلمانان جهان رهنمون ساخت. در مخالفت با تشكيل دولت اسرائيل فعاليت كرد و در كنفرانسهاي اسلامي در راه نشر افكار ديني شيعي شركت جست، از جمله: مؤتمر شعوب المسلمين در كراچي (1331ش)، مؤتمر اسلامي قدس (1338ش)، مؤتمر اسلامي قاهره (دي 1340ش).6
بارزترين وجه فعاليت آيتالله طالقاني تا انقلاب اسلامي، سخنرانيها و مجالس تفسير قرآن ايشان است كه جمع زيادي از جوانان و تحصيلكردگان و اقشار مذهبي، شنوندة سخنانش بودند. او با استفاده از فضا و محيط به دست آمده، فعاليتهايش را بر ضد رژيم پهلوي شدت بخشيد و مسجد هدايت را به مركزي براي مبارزه بر ضد محمدرضا شاه و عوامل و حاميانش مبدل كرد و در روشنگري اذهان مردم تلاش بسيار نمود. او را به بهانة نشر اعلاميهاي بر ضد سركوبگران قيام 15 خرداد 1342ش، بازداشت كردند و به 10 سال زندان محكوم ساختند. در 1346ش آزاد شد. پس از كمك به مردم فلسطين و فعاليت بر ضد حاكميت اسرائيل، در 1350ش دوباره بازداشت و به زابل و بافت كرمان تبعيد شد. پس از آزادي در خرداد 1352ش، بار ديگر در پاييز 1354ش به زندان افكنده شد كه تا 8 آبان 1357ش زندانش ادامه داشت.7 پس از پيروزي انقلاب اسلامي، از سوي امام خميني، ابتدا به رياست شوراي انقلاب*8 و سپس به عنوان نخستين امام جمعة تهران منصوب شد. 6 نماز جمعه* و يك نماز عيد فطر به امامت ايشان و جمعيت ميليوني نمازگزار برگزار گرديد.9 او براي عضويت در شوراي بررسي متن نهايي قانون اساسي* جمهوري اسلامي، يا مجلس خبرگان قانون اساسي* از سوي مردم تهران انتخاب شد و در اعتراض به تشريفات جلسات و عدم توجه به شرايط انقلابي، كفش خود را در آورده، در جلوي صندلي روي زمين نشست و پس از چندي هم از حضور در جلسات خودداري كرد. وي سرانجام در نيمه شب 19 شهريور 1358ش درگذشت و در بهشت زهراي تهران به خاك سپرده شد.
مآخذ:
1- ميرابوالقاسمي، محمدحسين. طالقاني فريادي در سكوت. تهران: شركت سهامي انتشار، 1382، ج 1، ص 85.
2- دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي. به كوشش بهاءالدين خرمشاهي، تهران: دوستان و ناهيد، 1381، ج 2، ص 1397.
3- همانجا؛ ميرابوالقاسمي. همان. ج 1، ص 142-188؛ نهضت بيدارگري در جهان اسلام. به كوشش حامد الگار و ديگران، ترجمة محمدمهدي جعفري، تهران: انتشار، 1362، ص 145-148.
4- ميرابوالقاسمي. همان. ج 1، ص 253-273؛ دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي. ج 2، ص 1397.
5- ميرابوالقاسمي. همان. ج 1، ص 421-432.
6- ياران امام به روايت اسناد ساواك (آيتالله طالقاني). تهران: مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، 1381، ج 1، بازوي تواناي اسلام. ص هفده.
7- همان. ج 3، مالك اشتر دوران. ص پنج تا هفت؛ ميرابوالقاسمي. همان. ج 1، ص 479-676.
8- ميرابوالقاسمي. همان. ج 2، ص 73-84.
9- يعقوبي، اسماعيل. آشنايي با مشاهير طالقان. تهران: مؤسسة فرهنگي انتشاراتي محسني، 1375، ص 285.
جعفر گلشن