استان خراسان رضوی

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر مشهد.

استان خراسان رضوی، قابل بازیابی ازhttps://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/

این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد).

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند.

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند.

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است.

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است.

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است.

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است.

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...». حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...».

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است.

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت بجنورد)، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت.

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است.

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت.

نویسنده:غلامحسین تکمیل همایون