اعتماد السلطنه
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (شعبان 1259ق / ؟ ـ 18 شوال 1313ق / ؟) سياست پيشه، مورخ و روزنامهنگار برجستة عهد ناصري. در تهران زاده شد. پدرش حاج عليخان حاجبالدوله در دربار قاجار مناصبي داشت و همو مأموريت قتل اميركبير* را به انجام رساند. محمدحسن خان به زودي و پس از اتمام تحصيلات در فرانسه به ايران بازگشت و مناصبي به دست آورد. نخست لقب صنيعالدوله را به دست آورد و سرانجام پس از طي مراحل متعدد و در اواخر عمر وزير انطباعات و رئيس دارالترجمة دولتي گرديد. او خود چندين نشريه و روزنامه را راه انداخت و مديريت و سردبيري آنها را شخصاً عهدهدار شد.1
اعتمادالسلطنه يكي از بنيادگذاران مطبوعات ايران به شمار ميآيد. او در دوران فعاليت خود نشريات زير را تأسيس و سرپرستي كرد: ايران، اطلاع، مرآتالسفر و مشكوةالحضر، روزنامة علمي، مريخ، سالنامة ايران، اردوي همايون، شرف. وي غير از مديريت نشريات مزبور، مقالات متعددي هم براي آنها فراهم ميآورد و چون به زبان فارسي تسلط داشت مطالب مفيدي را از آن زبان ترجمه و در اين نشريات به چاپ ميرساند.
چنانكه سلسله مقالات مفصلي در باب پيدايش آمريكا و دنياي جديد در شمارههاي متعدد روزنامة دولتي و سپس در روزنامة علمية دولت ايران و سپس در روزنامة دولت علية ايران نوشته است. [رك شمارههاي مختلف اين روزنامهها]. از جمله كارهاي ديگر اعتمادالسلطنه بنيادگذاري سالنامههاي مملكتي است. او نخستين سالنامه را در 1290ق / ؟ منتشر كرد. غير از آن در پايان هر سال و در خاتمة هر يك از تأليفات خود سالنامة تشكيلات مملكتي مربوط به همان سال را درج ميكرد.
اعتمادالسلطنه هنگامي كه وزارت انطباعات را برعهده داشت به تشويق او گروهي از دانشمندان چون محمدحسين فروغي به كار نشريهنگاري پرداختند [دايرةالمعارف بزرگ اسلامي ج9/358 به بعد]. غير از آن به جز چند نشرية فارسي، او روزنامهاي به زبان فرانسه به نام «اكو دوپرس Echo de perse» منتشر ميكرد. نخستين شمارة اين روزنامه روز شبنه 4 جماديالاول 1302ق در تهران انتشار يافت. درباب شخصيت اعتمادالسلطنه از جنبة روزنامهنگاري و خدمات نشريهنويسي او سال پيش كتابي مستقل به اهتمام فريد قاسمي منتشر شده است.
منابع:
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. روزنامة خاطرات. به كوشش ايرج افشار، تهران: 1377، مقدمه؛ دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. ج9/358-363؛ قاسمي، سيدفريد. مشاهير مطبوعات ايران. [اعتمادالسلطنه]، تهران: 1379، جاهاي مختلف.47؛ دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. مقالة اعتضادالسلطنه، ج9/353-354؛ يغمائي، اقبال. وزيران علوم و معارف و فرهنگ ايران. تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1375، ص6-21.
سید علی آل داود