ابوحنیفه دینوری
ابوحنیفه دینوری (د حدود 282ق / 895م)، احمد بن داود، تاریخنگار، ریاضیدان، ستارهشناس و ادیب ایرانی الاصل و نگارنده کتاب تاریخی مشهور اخبار الطوال. در حدود 200-210ق / 815-825م در دینور زاده شد. در 235ق / 850م در اصفهان و مدتی نیز در زادگاهش دینور به رصد ستارگان مشغول بود[۱][۲]. مسعودی در مروج الذهب به صراحت ابن قتیبه را به انتحال اغلب آثار ابوحنیفه متهم کرده است[۳] با اندکی دقت میتوان دریافت که ابن قتیبه تقریباً در همه مباحث مورد علاقه ابوحنیفه آثاری نوشته که متأسفانه از میان رفتن بخش عمده آثار ابوحنیفه مانع بررسی دقیق نظر مسعودی میشود. ووستنفلد( Heinrich Ferdinand Wüstenfeld) بر آن است که اتهام مسعودی تنها متوجه آثار تاریخی ابن قتیبه است. اما بررسیهای شارل پلا(Charles Pellat) دعوی مسعودی را دست کم در زمینه کتاب الانواء ابن قتیبه، که شباهت بسیاری با کتاب الأنواء ابوحنیفه دارد، ثابت میکند[۴].
عبدالرحمان صوفی* در مقدمه کتاب صور الکواکب هنگام سخن گفتن از مکتب ستارهشناسی کهن اعراب موسوم به علم انواء، کتاب الانواء ابوحنیفه را کاملترین کتاب در این رشته دانسته، اما دینوری و همه دیگر نگارندگان این گونه آثار را در شناخت ستارگان کم اطلاع شمرده است[۵]. وی درباره خود ابوحنیفه نیز گفته است:
چون در 335ق / 946م به دینور رسیدم، در حجره ابوحنیفه منزل گزیدم و با دیدن جایی که او سالها به رصد میپرداخت، وی را مردی زبر دست در شناخت کواکب پنداشتم. اما پس از آنکه کتاب انواء وی به دست رسید دانستم که دانش ستارهشناسی او تا چه اندازه کم است[۶]. وی برخی اشتباهات فاحش ابوحنیفه را یادآور شده است[۷].
کتاب النبات ابوحنیفه بر خلاف آنچه از نامش برمیآید یک اثر ادبی است و نه کتابی در زمینه گیاه-دارو شناسی. زیرا وی در این کتاب، بیآنکه از ویژگیهای ظاهری و خواص درمانی گیاهان یاد کند، تنها آیات قرآنی، روایات دینی، اشعار و امثال عربی مرتبط با نام هر گیاه را نقل کرده است. برنهارد لوین(Bernard Levin) بخشهای موجود این کتاب را در 1394ق/1974م در ویسبادن منتشر کرده است. اخبار الطوال ابوحنیفه نیز از کهنترین تاریخهای عمومی تألیف شده در جهان اسلام به شمار میرود.
مآخذ
- ↑ ابن ندیم. الفهرست. به کوشش رضا تجدد، تهران: 1351، ص 86.
- ↑ عبدالمنعم عامر. مقدمه بر اخبار الطوال ابوحنیفه دینوری. قاهره: 1960م، ص 6.
- ↑ مسعودی. مروج الذهب و معادن الجوهر. به کوشش شارل پلا، بیروت: 1966م، ج 2، ص 359.
- ↑ شارل پلاّ. مقدمه کتاب الأنواء ابن قتیبه دینوری. حیدر آباد دکن: 1375ق/1956م، ص 24-28.
- ↑ عبدالرحمان صوفی. صور الکواکب (متن عربی). حیدر آباد دکن: 1373ق/1954م، ص 7-8؛ همان کتاب، ترجمه کهن فارسی به قلم نصیر الدین طوسی، به کوشش معزالدین مهدوی، تهران: 1351، ص 7-8.
- ↑ عبدالرحمان صوفی. صور الکواکب(متن عربی). ص 8-9؛ ترجمه فارسی نصیرالدین طوسی، ص 8-9.
- ↑ عبدالرحمان صوفی. صور الکواکب(متن عربی). ص 12-14؛ ترجمه فارسی نصیرالدین طوسی، ص 12-13.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
آذر آقامیرزا