دینکرد
دینكرد، كتابی بزرگ از مجموع اطلاعات راجع به آموزهها، سنن و آداب و تاریخ و ادبیات زرتشتیان به زبان پهلوی. معنای تحت اللفظی دینكرد ”تألیف دینی“ است.1 این اثر شامل 9 كتاب بوده كه كتاب اول و دوم و بخش آغازین كتاب سوم از میان رفته است.2 تعداد واژگان كل متن را حدود 169000 واژه تخمین زدهاند.3 دینكرد را میتوان حاصل گردآوری و تدوین مطالب مبتنی بر اوستا و ترجمههای آن دانست، كاری كه آذر فرنبغ پسر فرخزاد آغاز و آذرباد ایمیدان آن را كامل كرد.4 آذرباد ایمیدان بنا به گفتة محققان در سدة 4 ق / 10م میزیسته است، از اینرو تاریخ كتاب را مربوط به سدة 9 یا10م دانستهاند.5
كتاب سوم دینكرد شامل 420 فصل (كه بیشتر فصول كوتاهاند) و 73000 واژه است. ارتباطی بین فصول متوالی دیده نمیشود. مندرجات كتاب در جهت توجیه مسائل یزدانشناسی و فلسفی است. مسئلة اصلی كتاب ثنویت است. در فصولی از كتاب به صاحبان ادیان دیگر انتقاد شده است و غالباً عقاید مسلمانان مد نظر بوده است. روش بحث در این كتاب منطقی است و متن آن به دلیل وجود جملات دراز و پر شاخ و برگ و ساختگی دشوار است. 6
كتاب چهارم شامل 4000 كلمه و منتخبی از آئین نامة آذر فرنبغ فرخزادان و شبیه به كتاب سوم است. در آغاز كتاب شرح آفرینش امشاسپندان و سپس اشاره به شاهانی كه از دین مزدیسنی پشتیبانی كردند و آنگاه از موجودات گیتی سخن رفته است. سبك آن نیز دشوار است. رد پای آثار یونانی و هندی را در این كتاب میتوان دید.7
كتاب پنجم شامل 6000 واژه است و از دو بخش اصلی تشكیل شده: 1) پاسخهای آذر فرنبغ فرخزادان به یعقوب پسر خالد كه سؤالاتی در مورد دین زرتشتی مطرح كرده بود؛ 2) پاسخ به 33 پرسش بخت ماری مسیحی در مورد امور ماوراءالطبیعه، الهام ایزدی پرستش وآئینهای زرتشتی.8
كتاب ششم در واقع اندرزنامهای است دارای 23000 واژه. این كتاب مجموعهای از كلمات قصار اخلاقی و مذهبی با بیان وظایف، سنتها و رسوم است كه از دانایان پیشین، پوریوتكیشان، به جا مانده است. كتاب ششم از نظر موضوع، قالب و طرزبیان دارای ارزشی والاست.9 كتاب هفتم شامل حدود 16000 واژه و بر اساس متن اصلی و ترجمة سه نسك اوستایی است. این كتاب حاوی داستان كامل زندگی زرتشت و حوادث پس از او تا پایان جهان و نیز سه موعود زرتشتی است.10
كتاب هشتم دارای ارزش ویژهای است، زیرا شامل خلاصهای از محتویات اوستای ساسانی است كه به 3 بخش 7 فصلی تقسیم میشود. بحث مهم دیگر آن مربوط به قوانین جزا و زمینهای زراعتی است.11 كتاب نهم دارای 28000 واژه است و شرح و تفسیر سه نسك اوستا از نسكهای گاثاهاست.12
4 نسخه از دینكرد در دست است كه كاملترین آنها در 1659م كتابت شده است.
مآخذ:
1- تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: 1376، ص 128.
2- Gignoux, Ph. «Dēnkard», Encyclopaedia Iranica. 1996, Vol. VII, P. 285;
تفضلی، همانجا؛ عفیفی، رحیم. اساطیر و فرهنگ ایران در نوشتههای پهلوی. تهران: 1374، ص 521.
3- West, E. W. Pahlavi Literature. Grundriss der Iranischen Phiologic, Strassburg: P. 91
4- Ibid;
تفضلی، همانجا.
5- De Menasce, J. P. «Zoroastrian Pahlavi Writing», The Cambridge History of Iran. Vol. III(2). ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, P. 1170.
6- Gignoux. Ibid. Vol. VII, PP. 285-286; West. Ibid;
تاوادیا، ج. زبان و ادبیات پهلوی، فارسی میانه. ترجمة س. نجم آبادی، تهران: دانشگاه تهران، 1348، ص 56-57؛ تفضلی. همان. ص 131-132.
7- West. Ibid. P. 22;
تفضلی. همان. ص 133؛ تاوادیا. همان. ص 62-63.
8- Gignoux. Ibid. Vol. VII, P. 286; West. P. 93;
تفضلی. همان. ص 134؛ تاوادیا. همان. ص 72-75.
9- West. Ibid. P. 94;
تاوادیا. همان. ص 75-76.
10- West. Ibid. P. 95; De Menasce. Ibid. P. 1172;
تفضلی. همان. ص 135-136.
11- تفضلی. همان. ص 137-138.
12- تفضلی. همان. ص 138-139؛
West. Ibid. P. 98