خارک
خارک، نام شهر و جزیرهای در خلیج فارس، از توابع شهرستان بوشهر، از استانی به همین نام.1
این جزیره با مختصات جغرافیایی "15'15 ْ29 عرض شمالی و "30'19 ْ50 طول شرقی،2 به عرض 3 و طول 6/7 کم، دارای 5/20 کم2 مساحت و 52 متر ارتفاع از سطح دریا، در 58 کیلومتری مرکز استان (بوشهر) واقع است.3 جزیره خارک مانند سایر جزایر و مناطق ساحلی خلیج فارس دارای آب و هوایی بسیار گرم است؛ اما وجود ارتفاعات و وزش باد، هوای آن را اندکی ملایمتر ساخته است،4 به گونهای که چند نوع درخت و گیاه در آن قابلیت رویش دارند و چند حلقه چاه آب شرب، قنات و برکه که از دیرباز در آن وجود داشته، امکان زندگی را در آن فراهم ساخته است.5
به عقیده زمینشناسان جزیره خارک حدود 14000 سال پیش بر سطح آب خلیج فارس نمایان شده و پوستهای به ضخامت 2 تا 7 متر روی بدنه اصلی جزیره را که مرجانی است، پوشانیده است.6
جزیره خارک تا 1312ش که به عنوان تبعیدگاه و زندان مورد استفاده قرار میگرفت، دارای 200 خانوار جمعیت بود که به تدریج از جمعیت تهی شد،7 امّا احداث بزرگترین پایانه نفتی ایران و توسعه امکانات شهرنشینی، جمعیت آن را در سرشماری 1375ش به 8713 تن و طبق پیشبینیهای انجام شده، در 1384ش جمعیت شهر خارک به 10130 تن رسیده است.8
خارک از روزگاران باستان تا عصر حاضر با نامهای مختلفی چون آراکیا، ایکاریا و ایکاریوس، خوانده میشده است.9
استرابو در پانصد سال پیش از میلاد از این جزیره با نام ایکاریوس یاد کرده10 و مؤلف ناشناخته حدود العالم نیز درباره خارک مینویسد: «سیزدهم جزیره [در خلیج فارس را] خارک خوانند اندر جنوب بصره و میان بصره و خارک پنجاه فرسنگست و اندرو شهریست بزرگ و خرم مر او را خارک خوانند، به نزدیک او مروارید یابند مرتفع و با قیمت».11
حمدالله مستوفی نیز میگوید: «خارک جزیرهای است فرسنگی در فرسنگی و در آنجا زرع و نخل است و میوه و غلّه نیکو بود و غوص مروارید آنجا بهتر و بیشتر باشد از دیگرجای و غلبه غوص آنجاست و ازو تا ساحل فرسنگی است و آن را از کوره قبادخوره شمردهاند».12
با توجه با آثار بر جای مانده و کشف شده در جزیره، خارک از صدها سال قبل از میلاد همواره مسکون بوده و به دلیل موقعیت مهم جغرافیایی خود محل برخورد فرهنگها و تمدنهای مختلف بوده است. عیلامیها، یونانیها، ایرانیها، اعراب و در قرون اخیر پرتغالیها، هلندیها، انگلیسیها هر یک اثری از خود در این جزیره بر جای گذاشتهاند. بقایای معبد یونانیان، آثار صومعه مسیحیان نستوری و مسجدی که بر خرابههای آتشکده زردشتیان بنا شده، حاکی از سکونت پیروان مذاهب مختلف در این جزیره کوچک است.13
زبان مردم خارک فارسی جنوبی با لهجههای تنگستانی، لارستانی، دشتی همراه با واژههای عربی و انگلیسی است.
مآخذ:
1. دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: 1383، وزارت کشور.
2. جعفری، عباس. نقشهخوانی گیتاشناسی. چ1، تهران: 1363، گیتاشناسی،ص115.
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. ج3، چ1، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص65.
4. سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملّی ایران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، ص13.
5. فسایی، حسن بن حسن. تاریخ فارسنامه ناصری. ج2، تهران: سنایی، ص315.
6. منبع 3. ص451.
7. فرامزی، احمد. جزیره خارک. تهران: 1347، ابنسینا، ص8.
8. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: 1382، مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، ص81 و 82..
9. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: 1378، انتشارات آستان قدس رضوی، ص188.
10. استرابو. جغرافیای استرابو، سرزمینهای زیر فرمان هخامنشیان. ترجمه همایون صنعتیزاده، تهران: 1382، بنیاد موقوفات ایرج افشاریزدی، ص370.
11. حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، کتابخانه طهوری، ص19-20.
12. مستوفیقزوینی، حمدالله. نزههالقلوب. به تصحیح و تحشیه دکتر محمّد دبیرسیاقی. چ1، قزوین: 1381، حدیث امروز، ص196.
13. آلاحمد، جلال. جزیره خارک دُرّ یتیم خلیج. تهران: امیرکبیر، ص99.
غلامرضا زعیمی