علی بن عباس اهوازی
علی بن عباس اهوازی (د حدود 384ق / 994م)، ابوالحسن، پزشك نامدار ایرانی. در اهواز یا ارجان (بهبهان فعلی) زاده شد. خاندانش پیرو آیین زردشتی بودند و بدین سبب به مجوسی شهرت داشت.1و2 در شیراز نزد ابوماهر موسی بن سیار، پزشك نامدار ایرانی، دانش آموخت و سپس آثار پزشكان یونانی را نزد خود خواند و به زودی در این دانش چنان شهرت و مهارتی یافت كه پزشك دربار فناخسرو عضد الدولة دیلمی شد3.
مهمترین اثر اهوازی، دانشنامة پزشكی كامل الصناعة الطبیه مشهور به كتاب الملكی است. این كتاب در دو بخش نظری و عملی و هر بخش در 10 مقاله تنظیم شده است. اهوازی در آغاز این اثر، آثار مهم پزشكان برجستة پیشین ، از یونانیان گرفته تا رازی* را نام میبرد و از دیدگاهی علمی و منصفانه آنها را به نقد میكشد.4 آنچه اهوازی در بخش پزشكی عملی این كتاب (پزشكی بالینی و جراحی) آورده دقت و مهارت و تجربهاش در مداوای انواع بیماریها و جراحیها را آشكار میسازد.5 پژوهشگران غربی به برخی دیدگاههای جالب و نوآوریها و كشفهای وی اشاره كردهاند.6و7و8
شهرت عالمگیر این كتاب موجب شد كه كنستانتین آفریكانوس [1](د 1087م) سارق علمی و ادبی مشهور آثار پزشكی دورة اسلامی، این كتاب را به لاتینی ترجمه كند و خود را مؤلف آن معرفی كند. اما تنها نیم قرن بعد و در نیمة نخست سدة 12م، استفانوس انطاكی، [2]مترجم پیزایی آثار پزشكی و فلسفی از عربی به لاتین، متوجه این سرقت علمی و البته نواقص بسیار ترجمة كنستانتین شد و به ناچار كتاب را یك بار دیگر به لاتینی ترجمه كرد. البته بیشتر پژوهشگران اروپایی، كه همواره كنستانتین را یكی از مفاخر علمی اروپا در دوران تاریك سدههای میانه میدانند، به جای اشاره به سرقت آثار علمی توسط كنستانتین، كوشیدهاند انگیزة استفانوس در افشای این سرقت علمی را، رقابت شخصی قلمداد كنند! دونالد كمپل[3] از معدود پژوهشگران اروپایی است كه به صراحت از كنستانتین به عنوان یك متقلب نام برده است.9
مآخذ:
1. قفطی. تاریخ الحكماء. اختصار زوزنی، به كوشش یولیوس لیپرت، لایپزیك، 1902م، ص 232.
2. Mieli, A., La Science arabe. Leiden, 1966.
3. ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. بیروت: 1377ق/1957م، ، ج2 ، ص230.
4. اهوازی. كامل الصناعه الطبیه. قاهره: 1294ق، ج 1، ص 2-48.
5. سجادی، صادق. «اهوازی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 10، ص 485.
6. Leclerc, L., Histoire de la médecine Arabe, Paris, 1876, vol I, p 382.
7. Browne, E. G., Arabian Medicine. Cambridge, 1921, pp 55-56, 123-124.
8. Elgood, C. L., A Medical History of Persia. Cambridge, 1951, pp 99-100.
9. كرامتی. «اصطفن انطاكی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 9، ص 153-155.
یونس کرامتی
[1]. Constantin Africanus
[2]. Stephanus Antiochenus
[3].