زابل
زابل، نام شهرستان و شهری است در شمال شرقی استان مرزی سیستان و بلوچستان.
شهرستان زابل برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری در 1383ش، دارای 6 شهر، 5 بخش و 17 دهستان است.1 این شهرستان از غرب با شهرستان نهبندان (خراسان جنوبی)، از جنوب با شهرستان زاهدان و از شرق و شمال با کشور افغانستان، همسایه و دریاچههای هامون صابری (سیستان) و هامون هیرمند در آن واقع است.2
شهر زابل با مختصات جغرافیایی "45 '29 ْ61 طول شرقی و "30 '01 ْ31 عرض شمالی و ارتفاع 475 متر از سطح دریا،3 در فاصله تقریبی 1750 کیلومتری از مرکز استان (زاهدان) واقع است.4
زابل (زابلستان، زاولستان) در دشتی هموار و با آب و هوایی گرم و خشک و با نامهای نصرآباد و نصیبآباد،5 به دلیل رونق کشاورزی خود روزگاری به انبار غله ایران شهرت داشته6؛ امّا در حال حاضر به دلیل کاهش میزان بارندگی و نیز کاهش حتی قطع ورودی آب هیرمند از افغانستان به ایران به علت ناامنی و بیثباتی سیاسی در آن کشور و عدم اجرای کامل مفاد آخرین قرارداد تقسیم آب هیرمند بین ایران و افغانستان که از 1356ش تاکنون، بدون تجدید نظر در موارد آن، لازم الاجرا اعلام گردیده است،7 تأمین آب لازم برای کشاورزی به سختی انجام میگیرد (← هیرمند).
زابل دارای تاریخی کهن و حتی افسانهای است (= زادگاه رستم). آثار بر جای مانده از گذشته، چون شهر باستانی زرنج، کاخ و آتشکده کوه خواجه، میل یا مناره قاسم آباد زابل و... حاکی از رونق فرهنگ و مدنیت در گذشته این سرزمین است.8 در حدودالعالم (تألیف 372ق) از زابل با نام زابلستان یاد شده9 و در البلدان (تألیف 278ق / 891م)، زیر عنوان «زرنج» به آن پرداخته شده است.10 در نزههالقلوب (تألیف 740ق / 1339م) در شرح زابل آمده است که «زاول ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است و دیگر اینکه « زاول شهری بزرگ است و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاههای خوب و علفزارهای بسیار دارد».11 شهر زابل با شهر مرزی دوست محمدخان (در مرز افغانستان)، دارای حدود 30 کم فاصله و از این رو به لحاظ موقعیت مرزی و ارتباطی دارای اهمیت است. این شهر در 1375ش دارای 100887 تن12 و طبق برآورد انجام گرفته در 1384ش، جمعیتی برابر با 118424 تن را داشته است.13
مآخذ:
1. دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.
2. سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 631.
4. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 148.
5. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 215.
6. فخاری، غلامرضا. اختلاف دولتین ایران و افغانستان در مورد رود هیرمند. چ1، تهران: وزارت امور خارجه، 1371، ص36.
7. همان. ص76-74.
8. بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 395.
9. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص105.
10. یعقوبی، ابن واضح. (احمد بن ابییعقوب). البلدان. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 50.
11. مستوفی، حمدالله. نزههالقلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 146.
12. بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 395.
13. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 183.
14. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 132.
غلامحسین تکمیل همایون