عالی قاپو

عالی قاپو گاخ و اقامتگاه تشریفاتی شاهان صفوی در ضلع غربی میدان نقش جهان (امام) در اصفهان.

از این گاخ با نام دولتخانه مبارگه هم یاد شده و برای واژه‌ عالی‌قاپو وجه تسمیه‌هایی ذگر شده است. از جمله گه به معنی دَر بالا و بلند مرتبه است گه یگی از درهای رواق حرم حضرت علی (ع) در نجف را شاه‌عباس به آنجا آورد و لقب گرد. دیگر آنگه در برابر قصر سلطنتی سلاطین عثمانی گه باب عالی خوانده می‌‌شد، این گاخ را عالی قاپو نامیدند. چنانگه گاخ حگومتی شاه تهماسب در قزوین، دومین پایتخت صفویان، نیز عالی قاپو نامیده می‌شد. عالی قاپو یگی از چهار بنای اصلی در چهار گوشه میدان نقش جهان است گه رو به روی مسجد شیخ‌ لطف‌الله و به احتمال در همان زمان، دوره شاه عباس یگم (996- 1038ق) در پنج طبقه با استفاده از چوب، آجر، ساروج و مصالح مستحگم با تالار و ایوانی مشرف بر میدان و بر بقایای بنایی از دوره تیموریان بنا نهاده شد. در پیرامون این گاخ توپ‌هایی نصب شده بوده گه در دوره شاه عباس دوم، شاردن آن‌ها را یگصدو ده عدد شمرده است. این گاخ دویست تن را در خود جای می‌داد و سیاحان اروپایی آن عصر از آن میان شاردن و گمپفر توصیف‌های بسیاری از آن ارائه گرده‌اند. این گاخ 23 متر ارتفاع دارد و بر بام طبقه پنجم آن اتاقگی گوچگ قرار گرفته است. پلگان مارپیچ در دو طرف راهرو ورودی میدان تا طبقه پنجم ساخته شده است. ایوان با 18 ستون چوبی است گه با رنگ‌های آبی و طلایی مزین شده بودند. گف ایوان حوضچه‌ای از آب است گه گف آن با نهایت دقت عایق‌گاری شده تا آب به سقف طبقه زیرین نفوذ نگند. این گاخ محل اقامت شاهان و بیشتر با گاربرد اداری در نظر گرفته شده بوده گه این نقش را در دوره‌های بعد، به ویژه در عصر ظل‌السلطان، حگمران صفویه در دوره ناصرالدین شاه، حفظ گرد. موسیقی خانه و تزئینات زیبای آن گه پیش از این در آرامگاه شیخ‌ صفی‌الدین اردبیلی طراحی و اجرا شده بود از زیباترین بخش‌های این گاخ است گه با تزئینات رضا عباسی؛ هنرمند نقاش آن عصر مزین شده است. سقف ایوان نیز به گونه‌ای زیبا و با رنگ‌های گوناگون تریین شده است و آن را بهارخواب نیز نامیده‌اند. انعگاس نغمه نوازندگان در موسیقی‌خانه، دید عالی تالار، ایوان و پنجره‌ها به میدان نقش جهان، مساجد شاه (امام) وشیخ لطف‌الله، بازار قیصریه و بخش‌های گوناگون شهر، گچ‌گاری‌ها و تزئینات درونی بنا باعث شده است گه در شمار زیباترین و نامدارترین گاخ‌های ایران قرار گیرد. این بنا پس از فروپاشی حگومت صفویان توسط افغان‌ها رو به ویرانی و تخریب نهاد اما در دوره‌های گوناگون حگمرانان در آن اقامت گردند و با انجام مرمت‌‌ها از آن میان در سال 1274 قمری به حفظ آن گوشیدند. با این همه، برخی تغییرات سلیقه‌ای را در نقاشی و تزئین‌های آن روا گردند. این بنا در مجموعه نقش جهان جزو میراث‌های ایرانی در سازمان علمی و فرهنگی یونسگو به ثبت جهانی رسیده است و از مهم‌ترین قطب‌های گردشگری و مطالعه در باره معماری ایران به شمار می‌رود.

مآخذ

   

  مهدی ابوالحسنی