روزنامه تربیت
تربیت، روزنامة فرهنگی، اجتماعی، ادبی، تاریخی و علمی، غیر دولتی به صاحب امتیازی و مدیری محمدحسین فروغی (ذكاءالملك)»، در 4 صفحه با قطع بزرگ، از 11 رجب 1314ق لغایت 29 محرم 1325ق، در تهران به چاپ سنگی، میرسید.1 (رك: تربیت، جلد اول، نمرة اول، 11 رجب 1314ق، ص1). این روزنامه نخستین نشریة روزانة غیردولتی است كه توسط «محمدحسین فروغی اصفهانی ـ پسر محمدمهدی ارباب اصفهانی ـ كه به میرزا فروغی شهرت داشت و در دستگاه محمدحسن خان صنیعالدوله، منشی روزنامة دولتی بود وبعدها متخلص به «ادیب» و ملقب به «ذكاءالملك» شد انتشار مییافت. فروغی در 1311ق ـ سال اول سلطنت مظفرالدین شاه ـ امتیاز روزنامة تربیت را از «وزارت انطباعات گرفت و این روزنامه را طی نه سال منتشر میكرد.2 (رك: تربیت، جلد اول، نمرة اول، 11رجب 1314ق، ص1؛ شرح رجال ایران، بامداد، ج3، ص384، 388). روزنامة تربیت در 4 صفحه، شامل دو ستون با نثری منشیانه و مغلق با خط نستعلیق «زینالعابدین» ـ پسر «میرزا شریف قزوینی» ـ نوشته میشد كمتر خبرهای سیاسی در تربیت درج میشد.3 (تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان، پروین، ج2، ص401). همانگونه كه از مقالاتش در مییابیم وظیفة روزنامة تربیت این است كه در هر شعبه رشته از كارهای ملك و ملت گفتگو و تحقیق نماید تا حق از باطل جدا شود، اما به علت وابستگی مالی و اخلاقی به دولت سخنان روزنامه در پردهای از واژههای پیچیده مطرح میگردند.4 (پروین، ج2، ص423، 426). همچنین در پاورقی روزنامه برخی متون اقتصاد، عكاسی، فلسفه و رمان چاپ میشد، از جمله رمانها «كلبة هندی» اثر برنادن دوسنپیر و «عشق و عفت» اثر شاتوبریان را میتوان نام برد. قیمت در داخله پنج شاهی و در اجرت پست به علاوه میگردد. قیمت اعلان غیرمكرر در روزنامه سطری ده شاهی و اگر مكرر شود سطری پنج شاهی كه این قیمت طی سالهای مختلف افزایش یافت.5 (رك: تربیت، سنوات مختلف). این نشریه در ابتدا به صورت هفتگی منتشر میشد، كه مجموعاً به مدت 9 سال 434 شماره از آن چاپ شد.6 (رك: تربیت، دورة سه جلدی، كتابخانة ملی جمهوری اسلامی؛ شرح رجال ایران، بامداد، ج3، ص384 – 388؛ و نیز یغما، آذر 1332، ش9، ص65- 361؛ پروین، ج2، ص401- 400). وقفههایی در چاپ «تربیت» نیز وجود داشت كه در طول دورة انتشار این روزنامه سه بار متوقف شد:
1) وقفة اول، نزدیك به یك ماه (تربیت، سال دوم، 11 محرم 1316ق تا غرهصفر 1316ق، شمارههای 111- 110، ص444- 437).
2) وقفة دوم، بیش از دو ماه (تربیت، سال چهارم، 17 شوال تا 21 ذیحجه 1318ق، شمارههای 224- 223، ص900- 893).
3) وقفة سوم، نزدیك به یك ماه (تربیت، سال چهارم، 28 ذیحجه 1318 تا 27 محرم 1319ق، شمارههای 226- 225، ص908- 901).
از همكاران این نشریه میرزا محمد قزوینی كه ذكاءالملك او را از اعضای رئیسه ادارة تربیت عنوان میكند. (تربیت، سال دوم، 11ذیقعده 1315، شمارة 68، ص269- 272). همچنین فرزند ذكاءالملك محمدعلی فروغی كه قسمتی از ترجمههای پاورقیهای روزنامه توسط او انجام میگرفت. سلیمانخان از شمارة نود تربیت، به عنوان نایب مدیر روزنامه اعلام شد، از دیگر كسانی كه با این روزنامه همكاری داشتند، نیرّالملك وزیر علوم و عبدالله میرزا كه مقالههایش دربارة فن عكاسی به چاپ میرسید. (صدرهاشمی، ج2، ص121- 120؛ پروین، ج2، ص401). این روزنامه همچنین دارای انجمن روزنامه نیز بود. پروین، ج2، ص766).
منابع:
تربیت. جلد اول، شمارههای 1- 211، كتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 1376ش.
تربیت. جلد دوم، شمارههای 212- 353، كتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 1377ش.
تربیت. جلد سوم، شمارههای 354- 434، كتابخانة ملی جمهوری اسلامی، تهران: 1377ش.
مجلة یغما. آذر 1332ش، ش9، ص65- 361.
صدرهاشمی، محمد. تاریخ جراید و مجلات ایران. ج2، انتشارات كمال، اصفهان: 1363.
پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان. جلد دوم (بحران آزادی)، ، مركز نشر دانشگاهی، تهران: 1379.
بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران. ج3، تهران: انتشارات زوار، تهران: 1378.
سعاد پیرا