نیشابور
نیشابور، شهری در استان خراسان رضوی، با "45 '47 ْ58 طول شرقی و "30 '12 ْ36 عرض شمالی و ارتفاع 1210 متر از سطح دریا،1 در فاصله 120 کیلومتری از مرکز استان (مشهد) و 719 کیلومتری از تهران قرار دارد.2 این شهر، مرکز شهرستانی است به همین نام که در همسایگی شهرستانهای مشهد (از شرق)، چناران و قوچان (از شمال)، سبزوار (از غرب) و تربت حیدریه و کاشمر (از جنوب) و در نزدیکی کوههای بینالود به ارتفاع 3211 متر واقع است.3
شهرستان نیشابور برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری در 1384ش، دارای 7 شهر و 5 بخش و 16 دهستان است.4 آب و هوای آن در مناطق کوهستانی، معتدل مایل به سرد و در جلگه مرکزی معتدل است. کال شور سبزوار، در جنوب آن، ریزآبههای ارتفاعات بینالود را به سوی سبزوار و به مقصد دشت کویر منتقل میسازد.5
نیشابور، با نامها و لقبهای مختلف، چون نیوشاهپور، نشابور، نیک شابور و امالبلاد6 و... شهرت داشته و از شهرهای کهن بنیاد ایران است و پیشینه آن به روزگار هخامنشیان و اشکانیان میرسد. پس از ویرانی آن (در جنگ ایرانیان و تورانیان)، شاپور پسر اردشیر، دوباره به ساختن آن همت کرد.7 این شهر در سال 31ق / 652م به دست مسلمانان فتح شد و در دوره اسلامی به یکی از چهار شهر بزرگ خراسان بدل گشت. حملات ویرانگر مغول و نیز زلزلههای متعدد، نیشابور را از عظمت فرو افکند.8 امروز با یادگارهایی چون آرامگاههای عمر خیام، عطار، کمالالملک و زیارتگاههای مذهبی و نیز آثار تاریخی کشف شده، و با داشتن جمعیتی برابر با 158847 تن در سال 1375ش 9 و برآورد 205842 تن برای سال 1384ش،10 همراه با مراکز صنعتی و آموزشی تاسیس شده در آن، و قرار گرفتن در مسیر راهآهن، از شهرهای مهم خطه خراسان محسوب میشود.
مآخذ
1- جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1297 و 1298.
2- سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 3 و 141 و 142.
3- جعفری. همان. ج 1، کوهها و کوهنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 126.
4- دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.
5- جعفری. همان. ج 2، رودها و رودنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 372 و 373.
6- چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 259.
7- جنیدی، فریدون. شهرهای ایران. ج 2، نیشابور و...، به کوشش یوسف کیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (با همکاری جهاد دانشگاهی)، 1366، ص 367.
8- بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 178-180.
9- نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 194.
10- مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 104.
غلامحسین تکمیل همایون