عالی قاپو
عالی قاپو کاخ و اقامتگاه تشریفاتی شاهان صفوی در ضلع غربی میدان نقش جهان (امام) در اصفهان.
از این کاخ با نام دولتخانه مبارکه هم یاد شده و برای واژه عالیقاپو وجه تسمیههایی ذکر شده است. از جمله که به معنی دَر بالا و بلند مرتبه است که یکی از درهای رواق حرم حضرت علی (ع) در نجف را شاهعباس به آنجا آورد و لقب کرد[۱]. دیگر آنکه در برابر قصر سلطنتی سلاطین عثمانی که باب عالی خوانده میشد، این کاخ را عالی قاپو نامیدند[۲]. چنانکه کاخ حکومتی شاه تهماسب در قزوین، دومین پایتخت صفویان، نیز عالی قاپو نامیده میشد. عالی قاپو یکی از چهار بنای اصلی در چهار گوشه میدان نقش جهان است که رو به روی مسجد شیخ لطفالله و به احتمال در همان زمان، دوره شاه عباس یکم (996- 1038ق) در پنج طبقه با استفاده از چوب، آجر، ساروج و مصالح مستحکم با تالار و ایوانی مشرف بر میدان و بر بقایای بنایی از دوره تیموریان بنا نهاده شد[۳]. در پیرامون این کاخ توپهایی نصب شده بوده که در دوره شاه عباس دوم، شاردن آنها را یکصدو ده عدد شمرده است. این کاخ دویست تن را در خود جای میداد و سیاحان اروپایی آن عصر از آن میان شاردن و کمپفر توصیفهای بسیاری از آن ارائه کردهاند[۴]. این کاخ 23 متر ارتفاع دارد و بر بام طبقه پنجم آن اتاقکی کوچک قرار گرفته است. پلکان مارپیچ در دو طرف راهرو ورودی میدان تا طبقه پنجم ساخته شده است. ایوان با 18 ستون چوبی است که با رنگهای آبی و طلایی مزین شده بودند. کف ایوان حوضچهای از آب است که کف آن با نهایت دقت عایقکاری شده تا آب به سقف طبقه زیرین نفوذ نکند. این کاخ محل اقامت شاهان و بیشتر با گاربرد اداری در نظر گرفته شده بوده که این نقش را در دورههای بعد، به ویژه در عصر ظلالسلطان، حکمران صفویه در دوره ناصرالدین شاه، حفظ گرد[۵]. موسیقی خانه و تزئینات زیبای آن که پیش از این در آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی طراحی و اجرا شده بود از زیباترین بخشهای این گاخ است گه با تزئینات رضا عباسی؛ هنرمند نقاش آن عصر مزین شده است. سقف ایوان نیز به گونهای زیبا و با رنگهای گوناگون تریین شده است و آن را بهارخواب نیز نامیدهاند. انعکاس نغمه نوازندگان در موسیقیخانه، دید عالی تالار، ایوان و پنجرهها به میدان نقش جهان، مساجد شاه (امام) وشیخ لطفالله، بازار قیصریه و بخشهای گوناگون شهر، گچکاریها و تزئینات درونی بنا باعث شده است گه در شمار زیباترین و نامدارترین کاخهای ایران قرار گیرد. این بنا پس از فروپاشی حکومت صفویان توسط افغانها رو به ویرانی و تخریب نهاد اما در دورههای گوناگون حکمرانان در آن اقامت گردند و با انجام مرمتها از آن میان در سال 1274 قمری به حفظ آن کوشیدند. با این همه، برخی تغییرات سلیقهای را در نقاشی و تزئینهای آن روا کردند[۶]. این بنا در مجموعه نقش جهان جزو میراثهای ایرانی در سازمان علمی و فرهنگی یونسکو به ثبت جهانی رسیده است و از مهمترین قطبهای گردشگری و مطالعه در باره معماری ایران به شمار میرود.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ دهمشگي، جليل؛ جانزاده، علي، جلوههاي هنر در اصفهان، اصفهان: جانزاده، 1366، ص 334.
- ↑ انصاری جابری، حسن، تاریخ نصف جهان و همه جهان، بیجا، بیتا، ص 105.
- ↑ هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: گتابفروشی ثقفی، 1344.
- ↑ شاردن، سفرنامه شاردن (قسمت شهر اصفهان)، ترجمه حسین عریضی، تهران: نگاه 132، ص 62؛گمپفر، انگلبرت، سفرنامه گمپفر، ترجمه گیگاووس جهانداری، تهران: خوارزمی؛ 1360، ص 202.
- ↑ سجادی نائینی، سید مهدی، راهنمای جدید شهر اصفهان. اصفهان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان. 1380، ص 41.
- ↑ ر. گ: پوپ، آرتور، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار. تهران: فرهنگان. 1375، ص 226؛ سیوری، راجر، ایران عصر صفوی. ترجمه گامبیز عزیزی، تهران: ص 162- 163.
نویسنده مقاله
مهدی ابوالحسنی
منبع اصلی
دانشنامه ایران