اعتماد السلطنه
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (شعبان 1259ق / ؟ ـ 18 شوال 1313ق / ؟) سیاست پیشه، مورخ و روزنامهنگار برجستة عهد ناصری. در تهران زاده شد. پدرش حاج علیخان حاجبالدوله در دربار قاجار مناصبی داشت و همو مأموریت قتل امیركبیر* را به انجام رساند. محمدحسن خان به زودی و پس از اتمام تحصیلات در فرانسه به ایران بازگشت و مناصبی به دست آورد. نخست لقب صنیعالدوله را به دست آورد و سرانجام پس از طی مراحل متعدد و در اواخر عمر وزیر انطباعات و رئیس دارالترجمة دولتی گردید. او خود چندین نشریه و روزنامه را راه انداخت و مدیریت و سردبیری آنها را شخصاً عهدهدار شد.1
اعتمادالسلطنه یكی از بنیادگذاران مطبوعات ایران به شمار میآید. او در دوران فعالیت خود نشریات زیر را تأسیس و سرپرستی كرد: ایران، اطلاع، مرآتالسفر و مشكوةالحضر، روزنامة علمی، مریخ، سالنامة ایران، اردوی همایون، شرف. وی غیر از مدیریت نشریات مزبور، مقالات متعددی هم برای آنها فراهم میآورد و چون به زبان فارسی تسلط داشت مطالب مفیدی را از آن زبان ترجمه و در این نشریات به چاپ میرساند.
چنانكه سلسله مقالات مفصلی در باب پیدایش آمریكا و دنیای جدید در شمارههای متعدد روزنامة دولتی و سپس در روزنامة علمیة دولت ایران و سپس در روزنامة دولت علیة ایران نوشته است. [رك شمارههای مختلف این روزنامهها]. از جمله كارهای دیگر اعتمادالسلطنه بنیادگذاری سالنامههای مملكتی است. او نخستین سالنامه را در 1290ق / ؟ منتشر كرد. غیر از آن در پایان هر سال و در خاتمة هر یك از تألیفات خود سالنامة تشكیلات مملكتی مربوط به همان سال را درج میكرد.
اعتمادالسلطنه هنگامی كه وزارت انطباعات را برعهده داشت به تشویق او گروهی از دانشمندان چون محمدحسین فروغی به كار نشریهنگاری پرداختند [دایرةالمعارف بزرگ اسلامی ج9/358 به بعد]. غیر از آن به جز چند نشریة فارسی، او روزنامهای به زبان فرانسه به نام «اكو دوپرس Echo de perse» منتشر میكرد. نخستین شمارة این روزنامه روز شبنه 4 جمادیالاول 1302ق در تهران انتشار یافت. درباب شخصیت اعتمادالسلطنه از جنبة روزنامهنگاری و خدمات نشریهنویسی او سال پیش كتابی مستقل به اهتمام فرید قاسمی منتشر شده است.
منابع:
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. روزنامة خاطرات. به كوشش ایرج افشار، تهران: 1377، مقدمه؛ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج9/358-363؛ قاسمی، سیدفرید. مشاهیر مطبوعات ایران. [اعتمادالسلطنه]، تهران: 1379، جاهای مختلف.47؛ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. مقالة اعتضادالسلطنه، ج9/353-354؛ یغمائی، اقبال. وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1375، ص6-21.
سید علی آل داود