سنندجی
سنندجی/sænændæĵi/ یا اردلانی/ærdælani/،1 از گویشهای کردی مرکزی است2 که خود از زبانهای ایرانی شمال غربی به شمار میرود. گروه مرکزی گویشهایی را در بر میگیرد که در اربیل، سلیمانیه و کرکوک عراق و نواحی مرزی کردستان ایران، مهاباد و سنندج (سنه) رواج دارند و مجموعاً سورانی نامیده میشوند.3 مهمترین قبیله کرد سنندج، قبیله جاف است و از قبایل دیگر مندمی "mandomi" و گلباغی "galbâqi" را میتوان نام برد.4 سنندج مرکز استان کردستان است و به قول مینورسکی اغلب سکنه آن کرد هستند و علاوه بر گروه عمده کردی زبان، نواحی غربی سنندج تا حدود مرزهای عراق گویشوران لهجه هورامی یا اورامی که از لهجههای زبان گورانی است را در بر دارد.5 طبق سرشماری 1375 جمعیت سنندج 277808 گزارش شده است.6 نظام واجی زبان کردی از یک گویش به گویش دیگر تفاوت چندانی نمیکند.7 در سنندجی واجهای /?/ (انسدادی حلقی بیواک، /لا/ سایشی نرمکامی واکدار، /h/ سایشی حلقی بیواک، /t/ کناری، لثوی نرمکامی شده واکدار و /r/ چند زنشی واکدار نیز مشاهده میشوند. (مانند: pâbâ «عبا» و pâbâ «برادر»؛ γâr «غار» و qâr «شهر»؛ hâl «حال» و hâl «هال، راهرو»؛ kot «جوش» و kol «کند»؛ kar «کر» و kar «خر»).8 واج /ŋ/ نرمکامی و غنهای نیز دیده میشود ولی در آغاز تکواژ قرار نمیگیرد.9 واج /w/ نیز در تقابل با /v/ است. (مانند: bâŋ «بانگ» و bân «بام»؛ و giwa «گیوه» و giva «صدای ویژ»).10 به نظر میرسد ساخت هجا در این گویش (c) (c) (c)v (c)c باشد: xweyšk «?». در خوشههای دو همخوانی آغازی، همخوان دوم همیشه نیم واکه /w/ است،11 البته در این مورد که آیا در این کلمات با خوشههای همخوانی آغازی مواجه هستیم یا همخوانهای لبیشده اتفاق نظر وجود ندارد.12 نشانه نکره درگویشهای جنوبی و مرکز –ek و نشانه معرفه پسوند –akā است.13 ویژگی ارگاتیو (در زمان گذشته افعال متعدی، فعل متعدی با مفعول مطابقت میکند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل میشود)14 در کردی سنندج نیز حفظ شده است.15 سنندجی به زبان ادبی تبدیل شده است و برای نگارش آن در ایران از خط فارسی که مبتنی بر الفبای عربی است، استفاده میشود.16
مآخذ:
1. ابراهیمپور، محمدتقی. واژهنامه کردی ـ فارسی. تهران: ققنوس، 1373، ص15.
:و نک www.Ethnologue.com.
2. بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبانهای ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص543.
3. Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 479.
4. مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی، 1380، جلد اول، ص1356.
5. Minorsky, v. [C. E. Bosworth]. "Sanandadj or Sinandadj". Encyclopeadia of Islam. LEIDEN BRILL. 1997, vol 9, p. 6.
6. ایران در آینه آمار 1380. تهران: مرکز آمار ایران، ص23 به نقل از مرکز آمار ایران سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، نتایج تفصیلی کل کشور، تهران: مرکز آمار ایران، 1376.
7. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص544.
8. کریمیدوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبانشناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.
9. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص545.
10. کریمیدوستان، غلامحسین. مجله زبانشناسی. ص62- 55.
11. همان، ص62.
12. صادقی، علیاشرف. «نقد و معرفی کتاب» بررسی گویش بویراحمد و کهگیلویه»، مجله زبانشناسی. سال چهاردهم، شماره اول و دوم، 1378، ص144- 142.
13. Mackenzie, D. N. Encyclopeadia of Islam. P. 480.
14. Campbell, G. L. "Kurdish". Compendium of world's Languages, London: 1991. Vol 2, p. 928.
15. کلباسی، ایران. «مقایسه کردی مهاباد، سنندج و کرمانشاه»، مجله علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا تهران. 1374، س5، شمـ13و 14، ص59- 80.
16. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص543.
آتوسا رستم بیک تفرشی