سنندجی

سنندجی/sænændæĵi/ یا اردلانی/ærdælani/،^[۱]^[۲] از گویش‌های کردی مرکزی است^[۳] که خود از زبان‌های ایرانی شمال غربی به شمار می‌رود. گروه مرکزی گویش‌هایی را در بر می‌گیرد که در اربیل، سلیمانیه و کرکوک عراق و نواحی مرزی کردستان ایران، مهاباد و سنندج (سنه) رواج دارند و مجموعاً سورانی نامیده می‌شوند^[۴]. مهم‌ترین قبیله کرد سنندج، قبیله جاف است و از قبایل دیگر مندمی "mandomi" و گلباغی "galbâqi" را می‌توان نام برد^[۵].

سنندج مرکز استان کردستان است و به قول مینورسکی اغلب سکنه آن کرد هستند و علاوه بر گروه عمده کردی زبان، نواحی غربی سنندج تا حدود مرزهای عراق گویشوران لهجه هورامی یا اورامی که از لهجه‌های زبان گورانی است را در بر دارد^[۶]. طبق سرشماری 1375 جمعیت سنندج 277808 گزارش شده است^[۷]. نظام واجی زبان کردی از یک گویش به گویش دیگر تفاوت چندانی نمی‌کند^[۸].

در سنندجی واج‌های /?/ (انسدادی حلقی بی‌واک، /لا/ سایشی نرمکامی واکدار، /h/ سایشی حلقی بی‌واک، /t/ کناری، لثوی نرمکامی شده واک‌دار و /r/ چند زنشی واک‌دار نیز مشاهده می‌شوند. (مانند: pâbâ «عبا» و pâbâ «برادر»؛ γâr «غار» و qâr «شهر»؛ hâl «حال» و hâl «هال، راهرو»؛ kot «جوش» و kol «کند»؛ kar «کر» و kar «خر»)^[۹].

واج /ŋ/ نرمکامی و غنه‌ای نیز دیده می‌شود ولی در آغاز تکواژ قرار نمی‌گیرد^[۱۰]. واج /w/ نیز در تقابل با /v/ است. (مانند: bâŋ «بانگ» و bân «بام»؛ و giwa «گیوه» و giva «صدای ویژ»)^[۱۱]. به نظر می‌رسد ساخت هجا در این گویش (c) (c) (c)v (c)c باشد: xweyšk «?».

در خوشه‌های دو همخوانی‌ آغازی، همخوان دوم همیشه نیم واکه /w/ است،^[۱۲] البته در این مورد که آیا در این کلمات با خوشه‌های همخوانی آغازی مواجه هستیم یا همخوان‌های لبی‌شده اتفاق نظر وجود ندارد^[۱۳]. نشانه نکره درگویش‌های جنوبی و مرکز –ek و نشانه معرفه پسوند –akā است^[۱۴]. ویژگی ارگاتیو (در زمان گذشته افعال متعدی، فعل متعدی با مفعول مطابقت می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود)^[۱۵] در کردی سنندج نیز حفظ شده است^[۱۶]. سنندجی به زبان ادبی تبدیل شده است و برای نگارش ‌آن در ایران از خط فارسی که مبتنی بر الفبای عربی است، استفاده می‌شود^[۳].

نیز نگاه کنید به

مهابادی

کرمانشاهی

هورامی

گیلکی

لری

ممسنی

بختیاری

لکی

مازندرانی

مآخذ

↑ ابراهیم‌پور، محمدتقی. واژه‌نامه کردی ـ فارسی. تهران: ققنوس، 1373، ص15.
↑ برگرفته از https://www.ethnologue.com
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص543.
↑ Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 479
↑ مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1380، جلد اول، ص1356.
↑ Minorsky, v. [C. E. Bosworth]. "Sanandadj or Sinandadj". Encyclopeadia of Islam. LEIDEN BRILL. 1997, vol 9, p. 6
↑ ایران در آینه آمار 1380. تهران: مرکز آمار ایران، ص23 به نقل از مرکز آمار ایران سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، نتایج تفصیلی کل کشور، تهران: مرکز آمار ایران، 1376.
↑ بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص544.
↑ کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.
↑ بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص545.
↑ کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.
↑ کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62.
↑ صادقی، علی‌اشرف. «نقد و معرفی کتاب» بررسی گویش بویراحمد و کهگیلویه»، مجله زبان‌شناسی. سال چهاردهم، شماره اول و دوم، 1378، ص144- 142.
↑ Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 480
↑ Campbell, G. L. "Kurdish". Compendium of world's Languages, London: 1991. Vol 2, p. 928
↑ کلباسی، ایران. «مقایسه کردی مهاباد، سنندج و کرمانشاه»، مجله علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا تهران. 1374، س5، شمـ13و 14، ص59- 80.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

آتوسا رستم بیک تفرشی

[1] ابراهیم‌پور، محمدتقی. واژه‌نامه کردی ـ فارسی. تهران: ققنوس، 1373، ص15.

[2] برگرفته از https://www.ethnologue.com

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص543.

[4] Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 479

[5] مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، 1380، جلد اول، ص1356.

[6] Minorsky, v. [C. E. Bosworth]. "Sanandadj or Sinandadj". Encyclopeadia of Islam. LEIDEN BRILL. 1997, vol 9, p. 6

[7] ایران در آینه آمار 1380. تهران: مرکز آمار ایران، ص23 به نقل از مرکز آمار ایران سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، نتایج تفصیلی کل کشور، تهران: مرکز آمار ایران، 1376.

[8] بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص544.

[9] کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.

[10] بلو، جویس. «کردی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص545.

[11] کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62- 55.

[12] کریمی‌دوستان، غلامحسین. «دستگاه واجی گویش کردی، سنندج»، مجله زبان‌شناسی. سال دهم، شماره اول، بهار و تابستان 1372، ص62.

[13] صادقی، علی‌اشرف. «نقد و معرفی کتاب» بررسی گویش بویراحمد و کهگیلویه»، مجله زبان‌شناسی. سال چهاردهم، شماره اول و دوم، 1378، ص144- 142.

[14] Mackenzie, D. N. "kurds, kurdestān", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 480

[15] Campbell, G. L. "Kurdish". Compendium of world's Languages, London: 1991. Vol 2, p. 928

[16] کلباسی، ایران. «مقایسه کردی مهاباد، سنندج و کرمانشاه»، مجله علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا تهران. 1374، س5، شمـ13و 14، ص59- 80.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]