احیاء ‌علوم الدین

احْياءُ ‌عُلوم الدين، معروف به احياءالعلوم از كتاب‌هاي مهم ديني، اخلاقي، عرفاني و مواعظ به عربي نوشتة ابوحامد محمد غزالي^* (د 505 ق/ 1111م) دانشمند مشهور ايراني.¹ غزالي تأليف اين اثر را ميان  488-500ق / ؟م و در دوران كناره‌گيري از تدريس در نظامية بغداد و هنگام اقامت در شام، بيت‌المقدس و حجاز، به پايان برد.² احياءعلوم الدين به چهار فصل با عنوان «ربع» تقسيم مي‌شود: كه عبارتند از 1ـ عبادات، 2ـ عادات، 3ـ مُهْلِكات، 4ـ مُنجيات. هريك از اين ربع‌ها نيز شامل ده كتاب است.³ در ربع اول، ‌غزالي تنها به معاني عبادات نظر دارد. در ربع‌هاي ديگر مؤلف همه جا از كتاب و سنت پيامبر(ص) پيروي مي‌كند و آنچه بدان توجه دارد، فقه اخروي است.⁴ احياءعلوم الدين از بدو تأليف توجة علما و دانشمندان اسلام را برانگيخت و مخالفان و موافقان بسياري پيدا كرد. برخي مانند احمد غزالي،^* برادر مؤلف شروحي بر آن نوشتند، بعضي اعتراض‌ها و انتقاداتي بر آن وارد كردند و گروهي هم در مقام پاسخ به سؤال مخالفان آن برآمدند.⁶ بيان غزالي در احياء علوم الدين روان و گيرا و نثر وي عاري از تكلف، ‌سجع، شطح و لافزني است.⁵ از ميان شروح مهم آن مي‌توان اتّحاف السادة المتّقين اثر سيد محمد حسيني مشهور به مرتضي زبيدي مؤلف تاج العروس را نام برد.⁷ از بهترين تلخيص‌هاي كتاب، المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء از ملا محسن فيض كاشاني (د 1091 ق / 1680م) است.⁸ تلخيص ديگري از آن نيز توسط خود غزالي با عنوان كيمياي سعادت به فارسي و ظاهراً ميان 492ـ505ق / ؟م صورت گرفته است.⁹ مؤيدالدين محمد خوارزمي در 620 ق در دهلي به امر شمس‌الدين اُلتتمش پادشاه هند، ‌احياءعلوم الدين را به فارسي برگرداند.¹⁰

مآخذ:

1. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: جيبي ، چ 3، 1381، ج1، ص 66 (ذيل احياءعلوم الدين)
2. سروش، ‌عبدالكريم. «احياءعلوم الدين»، ‌دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، ‌تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، چ1، 1371، ج7، ص 136، 138.
3. غزالي، ابوحامد محمد. احياءعلوم الدين، ر بع عبادات. ‌ترجمة مؤيدالدين محمد خوارزمي، به كوشش حسين خديوم جم،  تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ‌چ2، 1363، ص19 (پيشگفتار خوارزمي).
4. زرين كوب، عبدالحسين. فرار از مدرسه. تهران: انجمن آثار ملي، 1353، ص225.
5. سروش،‌ عبدالكريم. همان، ص137.
6. همايي، جلال الدين. غزالي‌نامه. تهران: فروغي، چ2، 1342،‌ ص244.
7. همو. ص246.
8. سروش، ‌عبدالكريم. همان، ص151.
9. فروزانفر، بديع‌الزمان. تاريخ ادبيات ايران بعد از اسلام تا پايان تيموريان. با گفتاري از عبدالحسين زرين كوب،  به كوشش عنايت‌الله مجيدي، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ1، 1383، ص341.
10. غزالي، ابوحامد. همان، ص 14 (مقدمة مصحح).

ابوالقاسم رادفر