دیوان شمس

ديوان شمس، مجموعة غزليات و رباعيات جلال الدين محمد مولوي^* (604-672ق / 1207-1273م) كه به ديوان كبير و ديوان غزليات شمس تبريزي نيز شهرت دارد.¹

اشتهار ديوان به شمس از آن روست كه گرچه در پاره‌اي از غزليات شاعر خاموش يا خَمُش تخلص كرده، وليكن غالباً نام شمس، ‌شمس تبريزي، شمس الدين تبريزي و در برخي هم نام صلاح‌الدين را در پايان غزل‌ها آورده است.² تعداد ابيات اين ديوان را متقدمان به 30000 رسانيده‌اند. نسخ خطي آن محتوي 5000 تا 40000 و ديوان چاپي آن نيز شامل 50000 بيت است.³ برخي از اين غزليات متعلق به شاعري ديگر به نام شمس مشرقي است. بديع‌الزمان فروزانفر با مقابله و تصحيح ديوان از 1337 تا 1345ش، چاپ منقحي از آن با تعداد 36360 بيت غزل، بجز رباعيات، ارائه داده است.⁴ در اين ديوان گسترش و تنوع واژگان ناشي از وسعت دامنة معاني مورد نظر مولانا و تعبيرات اوست.⁵ تعبيرات تازه و قالب ريزي‌هاي بديع ديوان شمس را در كمتر ديوان شعري مي‌توان يافت.⁶ از نظر نيروي تخيّل و آفرينش صور خيال، ديوان شمس از غني ترين نمونه‌هاي شعر فارسي است.⁷ بيشتر غزل‌هاي آن به فارسي و اندكي از آنها به تركي، ‌عربي و يوناني است.⁸

نیز نگاه کنید به

مآخذ:

1. صفا، ‌ذبيح الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: دانشگاه تهران، چ 3، 1358، ج 3، (ب 1)، ص 469.
2. قحط خورشيد، ‌برگزيدة اشعار ديوان شمس تبريزي (دو زباني). ‌ترجمة ر. ا. نيكلسن، ‌به كوشش مجيد روشنگر، ‌تهران: مرواريد، 1358، ص 43.
3. فروزانفر، بديع الزمان. زندگاني مولانا جلال الدين محمد مشهور به مولوي. تهران: زوّار، چ 3، 1354، ص 149.
4. صفا. همانجا.
5. شفيعي كدكني، محمدرضا. مقدمه بر گزيدة غزليات شمس مولوي. تهران: جيبي، 1354، ص بيست و يك (مقدمه).
6. دشتي، علي. سيري در ديوان شمس. تهران: بنياد فرهنگ ايران، ‌چ 4، 1355، ص 119.
7. يوسفي، غلامحسين. چشمة روشن. تهران:‌ علمي‌، 1369، ص 211.

زرين كوب، عبدالحسين. با كاروان حلّه. تهران: آريا، 1343، ص 221 و 222.

ابوالقاسم رادفر

منبع اصلی

نویسنده مقاله