خارک
خارك، نام شهر و جزيرهاي در خليج فارس، از توابع شهرستان بوشهر، از استاني به همين نام.1
اين جزيره با مختصات جغرافيايي "15'15 ْ29 عرض شمالي و "30'19 ْ50 طول شرقي،2 به عرض 3 و طول 6/7 كم، داراي 5/20 كم2 مساحت و 52 متر ارتفاع از سطح دريا، در 58 كيلومتري مركز استان (بوشهر) واقع است.3 جزيرة خارك مانند ساير جزاير و مناطق ساحلي خليج فارس داراي آب و هوايي بسيار گرم است؛ اما وجود ارتفاعات و وزش باد، هواي آن را اندكي ملايمتر ساخته است،4 به گونهاي كه چند نوع درخت و گياه در آن قابليت رويش دارند و چند حلقه چاه آب شرب، قنات و بركه كه از ديرباز در آن وجود داشته، امكان زندگي را در آن فراهم ساخته است.5
به عقيدة زمينشناسان جزيرة خارك حدود 14000 سال پيش بر سطح آب خليج فارس نمايان شده و پوستهاي به ضخامت 2 تا 7 متر روي بدنة اصلي جزيره را كه مرجاني است، پوشانيده است.6
جزيرة خارك تا 1312ش كه به عنوان تبعيدگاه و زندان مورد استفاده قرار ميگرفت، داراي 200 خانوار جمعيت بود كه به تدريج از جمعيت تهي شد،7 امّا احداث بزرگترين پايانة نفتي ايران و توسعة امكانات شهرنشيني، جمعيت آن را در سرشماري 1375ش به 8713 تن و طبق پيشبينيهاي انجام شده، در 1384ش جمعيت شهر خارك به 10130 تن رسيده است.8
خارك از روزگاران باستان تا عصر حاضر با نامهاي مختلفي چون آراكيا، ايكاريا و ايكاريوس، خوانده ميشده است.9
استرابو در پانصد سال پيش از ميلاد از اين جزيره با نام ايكاريوس ياد كرده10 و مؤلف ناشناختة حدود العالم نيز دربارة خارك مينويسد: «سيزدهم جزيره [در خليج فارس را] خارك خوانند اندر جنوب بصره و ميان بصره و خارك پنجاه فرسنگست و اندرو شهريست بزرگ و خرم مر او را خارك خوانند، به نزديك او مرواريد يابند مرتفع و با قيمت».11
حمدالله مستوفي نيز ميگويد: «خارك جزيرهاي است فرسنگي در فرسنگي و در آنجا زرع و نخل است و ميوه و غلّه نيكو بود و غوص مرواريد آنجا بهتر و بيشتر باشد از ديگرجاي و غلبه غوص آنجاست و ازو تا ساحل فرسنگي است و آن را از كورة قبادخوره شمردهاند».12
با توجه با آثار بر جاي مانده و كشف شده در جزيره، خارك از صدها سال قبل از ميلاد همواره مسكون بوده و به دليل موقعيت مهم جغرافيايي خود محل برخورد فرهنگها و تمدنهاي مختلف بوده است. عيلاميها، يونانيها، ايرانيها، اعراب و در قرون اخير پرتغاليها، هلنديها، انگليسيها هر يك اثري از خود در اين جزيره بر جاي گذاشتهاند. بقاياي معبد يونانيان، آثار صومعة مسيحيان نستوري و مسجدي كه بر خرابههاي آتشكدة زردشتيان بنا شده، حاكي از سكونت پيروان مذاهب مختلف در اين جزيرة كوچك است.13
زبان مردم خارك فارسي جنوبي با لهجههاي تنگستاني، لارستاني، دشتي همراه با واژههاي عربي و انگليسي است.
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: 1383، وزارت كشور.
2. جعفري، عباس. نقشهخواني گيتاشناسي. چ1، تهران: 1363، گيتاشناسي،ص115.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. ج3، چ1، تهران: 1379، گيتاشناسي، ص65.
4. سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس زمينشناسي (اطلس ملّي ايران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، ص13.
5. فسايي، حسن بن حسن. تاريخ فارسنامة ناصري. ج2، تهران: سنايي، ص315.
6. منبع 3. ص451.
7. فرامزي، احمد. جزيرة خارك. تهران: 1347، ابنسينا، ص8.
8. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: 1382، مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، ص81 و 82..
9. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1، مشهد: 1378، انتشارات آستان قدس رضوي، ص188.
10. استرابو. جغرافياي استرابو، سرزمينهاي زير فرمان هخامنشيان. ترجمة همايون صنعتيزاده، تهران: 1382، بنياد موقوفات ايرج افشاريزدي، ص370.
11. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، كتابخانة طهوري، ص19-20.
12. مستوفيقزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. به تصحيح و تحشية دكتر محمّد دبيرسياقي. چ1، قزوين: 1381، حديث امروز، ص196.
13. آلاحمد، جلال. جزيرة خارك دُرّ يتيم خليج. تهران: اميركبير، ص99.
غلامرضا زعیمی