مرثیه

مرثیه، سخنان یا اشعاری در سوگ کسی یا عزای شهادت و مظلومیت اولیای دین و مذهب اسلام و شیعه ، به‌ویژه عزای حسین بن علی (ع) و برشمردن صفات و محاسن شهید؛مرثیه یکی از نمودهای مجردی است که در پیدایش تعزیه از تحولات روضه خوانی نقش به سزایی ایفا کرده است. مرثیه یکی از انواع شعر غنایی،نوحه سرائی و شعری است که به یاد و ستایش فردی که از دنیا رفته، سروده می‌شود. اشعار مراثی بیشتر به شکل قصیده یا قطعه و به مناسبت‌های غم بار، به خصوص در حق پیغمبر و اهل بیت او سروده می‌شود؛ مانند مراثی محتشم کاشانی؛(متوفی 996ق). محتشم، از بهترین شعرای مرثیه ساز است، این فن را به حد کمال رسانید و دوازده بند او معروف است.«میرزا رحیم یغما» معروف به یغمای جندقی (متولد 1196ق)⁶ از مرثیه، برای ساختن نوحه برای سینه زنی و یا سنگ زنی که از آهنگ‌های ضربی کلامی برخوردار است، استفاده کرد و نوع تازه‌ای از مراثی به‌وجود آورد که به سرودهای ملی شباهت دارد.⁷ رسم مرثیه نگاری به افتخار عزیزان متوفی از قبل از اسلام در ایران باستان وجود داشته است؛ می‌توان روایات سوگواری برای سیاووش و گریستن مغان را نیز مرثیه دانست. فرق مرثیه با مقتل‌های منظوم این است که شاعر مرثیه‌سرا در این نوع اشعار کمتر به شرح جزئیات حوادث به لحاظ تاریخی می‌پردازد؛ بلکه بیشتر به جنبه‌های برجسته و نمایان وقایع جانسوز و با سود جستن از جملات احساسی و عاطفی تأکید دارد و به همین دلیل ویژگی‌های نیمه نمایشی آن بارز است.⁹ با رسمی شدن مذهب شیعه توسط شاهان صفوی، مرثیه سرایی از رونق زیادی برخوردار شد.¹⁰

 

5.  

6.    همان‌جا: ص109.

7.    همان‌جا: ص117.

8.    

9.    شهیدی، عنایت‌الله. تعزیه و تعزیه‌خوانی.... ص507.

10.  میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه‌نامه هنر شاعری.... ص238.

محمود عزیزی