علی امینی
اميني، علي (1323ق / 1905م-1371ش)، از رجال سياسي، وزير و نخستوزير دورة پهلوي دوم.
اميني در خانوادهاي از اشراف قاجار در تهران به دنيا آمد. پدرش محسن خان امينالدوله يكي از رجال قاجار و مادرش اشرف فخرالدوله دختر مظفرالدين شاه بود.
پس از تحصيلات ابتدايي و متوسطه در تهران، نخست به نجف و بعد به فرانسه رفت و در رشتة حقوق به تحصيل پرداخت و دكتري خود را در رشتة حقوق (نقل از خاطرات اميني؛ در ساير منابع دكتري اقتصاد آمده است)، از دانشگاه پاريس دريافت كرد.1 پس از بازگشت به ايران در ادارههايي چون گمرك و دارايي به فعاليت مشغول شد.
در 1321ش معاون سياسي احمد قوام (قوامالسلطنه)* شد.2 در انتخابات مجلس پانزدهم به نمايندگي از مردم تهران به مجلس شوراي ملي* راه يافت.3 در 1329ش در كابينة حسنعلي منصور وزير اقتصاد ملي شد و در 1330ش همين سمت را در كابينة اول محمد مصدق عهدهدار بود.4
بعد از كودتاي 28 مرداد 1332ش* در كابينة فضلالله زاهدي وزير دارايي و نمايندة ايران در مذاكره با شركتهاي نفتي كنسرسيوم بود. بر اساس اين مذاكرات كه به قرارداد اميني ـ پيچ معروف گرديد، توليد و بهرهبرداري از نفت ايران به چند شركت نفتي اروپايي و آمريكايي واگذار شد.5 از 1334ش تا 1337ش سفارت ايران در آمريكا را بر عهده داشت.6
به دنبال وخيم شدن اوضاع سياسي و اقتصادي كشور، اميني كه در تدارك رسيدن به قدرت بود، در ارديبهشت 1340ش به نخستوزيري رسيد.7 اولين اقدام او انحلال مجلس بيستم شوراي ملي با موافقت محمدرضا شاه پهلوي* بود.8 سپس طرحي به منظور مبارزه با فساد پياده كرد و عدهاي از رجال و مقامات مملكتي متهم به فساد مالي را دستگير كرد. همچنين برنامهاي براي بهبود وضعيت اقتصادي ايران از جمله صرفهجويي در هزينههاي دولت را به اجرا درآورد.9
مهمترين و جنجاليترين برنامة دولت اميني، طرح اصلاحات ارضي* بود كه توسط «حسن ارسنجاني» وزير كشاورزي، به اجرا در آمد. بر اساس اين طرح، دولت اراضي كشاورزي متعلق به مالكان بزرگ را خريداري و ميان زارعان تقسيم ميكرد. برنامة اصلاحات ارضي كه بعد از اميني هم ادامه داشت تغييرات زيادي را در جامعة ايران پديد آورد.10
در دورة نخستوزيري اميني فعاليت احزاب و گروههاي سياسي آزاد شد و احزابي چون «جبهة ملي* دوم» و «نهضت آزادي ايران» به فعاليت پرداختند. اما به دليل بروز درگيري ميان جبهة ملي دوم و دولت اميني و وجود اختلافات دروني، از اين فرصت به درستي استفاده نشد.11
اميني پس از يك سال صدارت، به دليل اختلاف با شاه بر سر بودجة ارتش در تير 1341ش استعفا كرد و از صحنة سياسي ايران خارج شد.12 در ماههاي آخر سلطنت محمدرضا شاه، اميني بار ديگر به صحنة سياسي بازگشت و به عنوان يكي از مشاوران شاه به ايفاي نقش پرداخت. او تلاش كرد تا از طريق صحبت با شاه و مذاكره با شخصيتهاي ملي اوضاع را آرام كند. اما در اين كار ناموفق بود.13 اوپيش از پيروزي انقلاب اسلامي* به اروپا رفت.
بعد از انقلاب، مدتي در اروپا به فعاليت بر ضد جمهوري اسلامي* پرداخت و سرانجام در سن 87 سالگي در پاريس درگذشت.14
مآخذ:
1- لاجوردي، حبيب. خاطرات علي اميني. تهران: صفحة سفيد، 1383، ص 21؛ عاقلي، باقر. شرح حال رجال. تهران: گفتار و علم، 1380، ج 1، ص 218.
2- بهنود، مسعود. از سيد ضيا تا بختيار. تهران: جاويدان، 1369، ص 203.
3- طلوعي، محمود. بازيگران عصر پهلوي، از فروغي تا فردوست. تهران: نشر علم، 1373، ج 2، ص 1088.
4- لاجوردي. همان. ص 65-68، 71-75.
5- بيل، جيمز، آ. عقاب و شير، تراژدي روابط ايران و آمريكا. ترجمة مهوش غلامي، تهران: كوبه، 1371، ص 180-188؛ براي اطلاع بيشتر از قرارداد كنسرسيوم نك: نجاتي، غلامرضا. تاريخ سياسي بيست و پنج سالة ايران، از كودتا تا انقلاب. تهران: رسا، 1373، ج 1، ص 80-92؛ عِلم، مصطفي. نفت، قدرت و اصول، پيامدهاي كودتاي 28 مرداد. ترجمة غلامحسين صالحيار، تهران: چاپخش، 1377، ص 483-513.
6- لاجوردي. همان. ص 104.
7- همان. ص 107-109.
8- عاقلي، باقر. نخستوزيران ايران از مشيرالدوله تا بختيار. تهران: جاويدان، 1374، ص 900 و 901.
9- لاجوردي. همان. ص 120-123.
10- براي آگاهي از برنامة اصلاحات ارضي و تأثير آن در جامعة ايران نك: كاتوزيان، محمدعلي همايون. اقتصاد سياسي ايران از مشروطيت تا پايان سلسلة پهلوي. ترجمة محمدرضا نفيسي و كامبيز عزيزي، تهران: نشر مركز، 1372، ص 344-361؛ هوگلاند، اريك، ج. زمين و انقلاب در ايران 1360-1340. ترجمة فيروزة مهاجر، تهران: نشر شيرازه، 1381؛ مؤمني، باقر. مسئلة ارضي و جنگ طبقاتي در ايران. تهران: پيوند، 1359؛ ارسنجاني، حسن. دكتر ارسنجاني در آئينة زمان. تهران: نشر قطره، 1379، ص 325 به بعد.
11- در مورد فعاليت جبهة ملي دوم و نهضت آزادي و رابطة آنها با اميني نك: سنجابي، كريم. اميدها و نااميديها. لندن: جبهة مليون ايران، 1368، ص 201-251؛ مهدوي، عبدالرضا هوشنگ. انقلاب ايران به روايت راديو بي. بي. سي. تهران: طرح نو، 1372، ص 97-106؛ نجاتي. همان. ص 145-166، 175-178، 241-287.
12- لاجوردي. همان. ص 164-169؛ عاقلي. همان. ص 918-921.
13- لاجوردي. همان. ص 158-163؛ سوليوان، ويليام. مأموريت در ايران. ترجمة محمود مشرقي، تهران: هفته، 1361، ص 132-134؛ پارسونز، آنتوني. غرور و سقوط. ترجمة حسن پاشا شريفي، تهران: راه نو، ص 172؛ نجاتي. همان. ج 2، ص 139.
14- لاجوردي. همان. ص 22.
محمدمهدی موسی خان