علی امینی
امینی، علی (1323ق / 1905م-1371ش)، از رجال سیاسی، وزیر و نخستوزیر دوره پهلوی دوم.
امینی در خانوادهای از اشراف قاجار در تهران به دنیا آمد. پدرش محسن خان امینالدوله یکی از رجال قاجار و مادرش اشرف فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه بود.
پس از تحصیلات ابتدایی و متوسطه در تهران، نخست به نجف و بعد به فرانسه رفت و در رشته حقوق به تحصیل پرداخت و دکتری خود را در رشته حقوق (نقل از خاطرات امینی؛ در سایر منابع دکتری اقتصاد آمده است)، از دانشگاه پاریس دریافت کرد[۱][۲]. پس از بازگشت به ایران در ادارههایی چون گمرک و دارایی به فعالیت مشغول شد.
در 1321ش معاون سیاسی احمد قوام (قوامالسلطنه)* شد[۳]. در انتخابات مجلس پانزدهم به نمایندگی از مردم تهران به مجلس شورای ملی* راه یافت[۴]. در 1329ش در کابینه حسنعلی منصور وزیر اقتصاد ملی شد و در 1330ش همین سمت را در کابینه اول محمد مصدق عهدهدار بود[۵].
بعد از کودتای 28 مرداد 1332ش* در کابینه فضلالله زاهدی وزیر دارایی و نماینده ایران در مذاکره با شرکتهای نفتی کنسرسیوم بود. بر اساس این مذاکرات که به قرارداد امینی ـ پیچ معروف گردید، تولید و بهرهبرداری از نفت ایران به چند شرکت نفتی اروپایی و آمریکایی واگذار شد[۶][۷][۸]. از 1334ش تا 1337ش سفارت ایران در آمریکا را بر عهده داشت[۹].
به دنبال وخیم شدن اوضاع سیاسی و اقتصادی کشور، امینی که در تدارک رسیدن به قدرت بود، در اردیبهشت 1340ش به نخستوزیری رسید[۱۰]. اولین اقدام او انحلال مجلس بیستم شورای ملی با موافقت محمدرضا شاه پهلوی* بود[۱۱]. سپس طرحی به منظور مبارزه با فساد پیاده کرد و عدهای از رجال و مقامات مملکتی متهم به فساد مالی را دستگیر کرد. همچنین برنامهای برای بهبود وضعیت اقتصادی ایران از جمله صرفهجویی در هزینههای دولت را به اجرا درآورد[۱۲].
مهمترین و جنجالیترین برنامه دولت امینی، طرح اصلاحات ارضی* بود که توسط «حسن ارسنجانی» وزیر کشاورزی، به اجرا در آمد. بر اساس این طرح، دولت اراضی کشاورزی متعلق به مالکان بزرگ را خریداری و میان زارعان تقسیم میکرد. برنامه اصلاحات ارضی که بعد از امینی هم ادامه داشت تغییرات زیادی را در جامعه ایران پدید آورد[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶].
در دوره نخستوزیری امینی فعالیت احزاب و گروههای سیاسی آزاد شد و احزابی چون «جبهه ملی* دوم» و «نهضت آزادی ایران» به فعالیت پرداختند. اما به دلیل بروز درگیری میان جبهه ملی دوم و دولت امینی و وجود اختلافات درونی، از این فرصت به درستی استفاده نشد[۱۷][۱۸][۱۹]. امینی پس از یک سال صدارت، به دلیل اختلاف با شاه بر سر بودجه ارتش در تیر 1341ش استعفا کرد و از صحنه سیاسی ایران خارج شد[۲۰][۲۱]. در ماههای آخر سلطنت محمدرضا شاه، امینی بار دیگر به صحنه سیاسی بازگشت و به عنوان یکی از مشاوران شاه به ایفای نقش پرداخت. او تلاش کرد تا از طریق صحبت با شاه و مذاکره با شخصیتهای ملی اوضاع را آرام کند. اما در این کار ناموفق بود[۲۲][۲۳][۲۴][۲۵]. اوپیش از پیروزی انقلاب اسلامی* به اروپا رفت. بعد از انقلاب، مدتی در اروپا به فعالیت بر ضد جمهوری اسلامی* پرداخت و سرانجام در سن 87 سالگی در پاریس درگذشت[۲۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ لاجوردی، حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383، ص 21.
- ↑ عاقلی، باقر. شرح حال رجال. تهران: گفتار و علم، 1380، ج 1، ص 218.
- ↑ بهنود، مسعود. از سید ضیا تا بختیار. تهران: جاویدان، 1369، ص 203.
- ↑ طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی، از فروغی تا فردوست. تهران: نشر علم، 1373، ج 2، ص 1088.
- ↑ لاجوردی.حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383 . ص 65-68، 71-75.
- ↑ بیل، جیمز، آ. عقاب و شیر، تراژدی روابط ایران و آمریکا. ترجمه مهوش غلامی، تهران: کوبه، 1371، ص 180-188.
- ↑ برای اطلاع بیشتر از قرارداد کنسرسیوم نک: نجاتی، غلامرضا. تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، از کودتا تا انقلاب. تهران: رسا، 1373، ج 1، ص 80-92.
- ↑ عِلم، مصطفی. نفت، قدرت و اصول، پیامدهای کودتای 28 مرداد. ترجمه غلامحسین صالحیار، تهران: چاپخش، 1377، ص 483-513.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383. ص 104.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383. ص 107-109.
- ↑ عاقلی، باقر. نخستوزیران ایران از مشیرالدوله تا بختیار. تهران: جاویدان، 1374، ص 900 و 901.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383. ص 120-123.
- ↑ برای آگاهی از برنامه اصلاحات ارضی و تأثیر آن در جامعه ایران نک: کاتوزیان، محمدعلی همایون. اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی. ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، 1372، ص 344-361.
- ↑ هوگلاند، اریک، ج. زمین و انقلاب در ایران 1360-1340. ترجمه فیروزه مهاجر، تهران: نشر شیرازه، 1381.
- ↑ مؤمنی، باقر. مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران. تهران: پیوند، 1359.
- ↑ ارسنجانی، حسن. دکتر ارسنجانی در آئینه زمان. تهران: نشر قطره، 1379، ص 325 به بعد.
- ↑ در مورد فعالیت جبهه ملی دوم و نهضت آزادی و رابطه آنها با امینی نک: سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدیها. لندن: جبهه ملیون ایران، 1368، ص 201-251.
- ↑ مهدوی، عبدالرضا هوشنگ. انقلاب ایران به روایت رادیو بی. بی. سی. تهران: طرح نو، 1372، ص 97-106.
- ↑ نجاتی. غلامرضا. تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، از کودتا تا انقلاب. تهران: رسا، 1373، ج 1. ص 145-166، 175-178، 241-287.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383. ص 164-169.
- ↑ عاقلی. باقر. نخستوزیران ایران از مشیرالدوله تا بختیار. تهران: جاویدان، 1374. ص 918-921.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383. ص 158-163.
- ↑ سولیوان، ویلیام. مأموریت در ایران. ترجمه محمود مشرقی، تهران: هفته، 1361، ص 132-134.
- ↑ پارسونز، آنتونی. غرور و سقوط. ترجمه حسن پاشا شریفی، تهران: راه نو، ص 172.
- ↑ نجاتی. غلامرضا. تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، از کودتا تا انقلاب. تهران: رسا، 1373، ج 1. ج 2، ص 139.
- ↑ لاجوردی. حبیب. خاطرات علی امینی. تهران: صفحه سفید، 1383 . ص 22.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمدمهدی موسی خان