تاریخچه حقوق بشر در ایران
از لحاظ تاریخی شاید بتوان با قاطعیت اذعان کرد که قدیمیترین اسناد در زمینه حقوق بشر مربوط به ایران باستان میباشد. کوروش بنیانگذار پادشاهی ایران (۵۶۰ ق. م) فرمان یا منشوری را اعلام میکند که بسیاری از موارد حقوق و آزادیهای بشر را دربردارد. علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۸۳ از سوره کهف در مورد ذوالقرنین نوشتهاست که کوروش همان ذوالقرنین است.۱
او توانست دلهای مردمان و ملل را طوری رو به خود کند که همه میخواستند جز اراده او، چیزی بر آنها حکومت نکند. تقریباً مورد اتفاق مورخان است که کوروش مقدسات ملل را محفوظ و محترم میشمرد. حقوق زنان و بردگان را مراعات میکرد و حتی بابت کاری که انجام میدادند به آنان مزد میپرداخت.۲
در فرمان کوروشکه پس از فتح بابل صادر کرد، آمدهاست: «به مردم شهر بابل آزاری نرسد، همه مردم در پرستش.خدای خود آزاد باشند، بیدینان تحت فشار قرار نگیرند، خانههای آنان که خراب شدهبود، از نو ساخته و معابد بسته شده آنان را باز کرده و خدایان معابد را به جای خود بازگردانید.» این فرمان به سه زبان پارسی، ایلامی و بابلی بر روی استوانهای ازگل پختهشده نقش گردید. لوحهای که به زبان بابلی است، پس از جنگ جهانی اول توسط باستانشناسان انگلیسی
۱. سید محمد حسین طباطبائی، المیزان، ج ۱۳، ص ۲۹.
۲، حسن پیرنیا، ایران باستان، ج ۱، ص ۴۷۷؛ زینالعابدیی نربانی، اسلام و حقوق بشر، تهران:کنابخانه صدر، ۱۳۴۹، ص ۷۵.
۱۰۸
نظام سیاسی ایران
در محل شهر قدیمی بابل کشف شد و اکنون در موزه بریتانیا موجود است.۱ به هر تقدیر این حقیقتی تاریخی است که فرمان اجرای نخستین منشور حقوق بشر در ایران و از سوی کوروش پادشاه هخامنشی صادر شد.^{۲}
در قوانین و متون رسمی و معتبر کشور در ۱۳۲۴ ه . ق (۱۹۰۶ م) یعنی تقریباً چهل سال قبل از تاریخ تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر، در متمم قانون اساسی مشروطه با عنوان «حقوق ملت»، اهم حقوق بشر بیان و اعلام شد. از جمله این حقوق میتوان به تساوی در مقابل قوانین، مصون بودن جان، مال، مسکن و شرف افراد و مصونیت از تعرض، منع توقیف جز در موارد ارتکاب جرم، آزادی در تعیین محل سکونت، حق مالکیت، آزادی تحصیل و تعلیم علوم و معارف و صنایع، آزادی مطبوعات، آزادی انجمنها، و مصونیت مراسلات پستی و تلگرافی و ... اشاره کرد.
در موضوع حقوق جهانی بشر، اعلامیه جهانی حقوق بشر در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ برابر با ۱۹ آذر ۱۳۲۷ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید و دولت ایران نیز از جمله دولتهایی، بود که به آن رأی موافق داد.۳
میثاقهای بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مصوب ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶ نیز در ۴ آوریل ۱۹۶۸ (۱۵ فروردین ۱۳۴۷) توسط ایران امضا و در سال ۱۳۵۴ از تصویب پارلمان ایران گذشت.۴
از جمله حوادث مهم مربوط به تاریخ حقوق بشر در ایران، تشکیل کنفرانس بینالمللی حقوق بشر در تهران است که در سال بینالمللی حقوق بشر از ۲۲ آوریل تا ۳۱ مه، ۱۹۶۸ بنا به دعوت دولت ایران و تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد به ریاست اشرف پهلوی تشکیل شد. در این کنفرانس که تقریباً بیست سال پس از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر و به عنوان نخستین اجتماع جهانی از این نوع برگزار شد، ضمن صدور اعلامیه تهران، تأکیدی دوباره بر شناسایی و رعایت حقوق بشر صورت گرفت.۵ ۱. روزنامه اطلاعات، ۳ اسفند ۱۳۳۹.
۲. احمد متین دفتری، حقوق بشر و حمایت بینالمللی آن، تهران: چاپخانه بهمن، ص ۱۱.
3. Year book on Human Rights, 1949, p. 466.
۴ مجموعه قوانین سال ۱۳۵۴، روزنامه رسمی کشور، صص ۹۴ - ۷۶ و ۴۶۶ - ۴۵۶.
۵. برای آشنایی بیشتر با این کنفرانس و اعلامیه تهران رجوع کنید به: شیرین عبادی، تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران، تهران: روشنگران، ۱۳۷۳، ص ۶۶ به بعد؛ احمد متین دفتری، همان کتاب، ص ۲۶۵ به بعد.
حقوق بشر در ایران
۱۰۹
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار جمهوری اسلامی نیز در آذر ۱۳۵۸ قانون اساسی جدید به تصویب رسید. در فصل سوم این قانون با عنوان حقوق ملت، طی ۲۴ اصل به برابری حقوق افراد بدون توجه به رنگ و نژاد و زبان و قوم و قبیله تصریح شده است و زن و مرد بهطور یکسان در حمایت قانون قرار گرفتهاند. این اصول، موازین اسلامی را برای رشد شخصیت زن و احیای حقوق مادی و معنوی او لازم شمرده و بخصوص به حمایتهایی که قوانین باید در دوران بارداری و حضانت فرزند و برای زنان سالخورده داشتهباشد، تأکید کردهاست. حفظ حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص عنوان شده، تفتیش عقاید ممنوع گردیده و آزادی پذیرش هر عقیدهای تضمین شده، اما آزادی مطبوعات و نشریات به عدم اخلال در مبانی اسلام و حقوق عمومی محدود گردیدهاست. بازرسی نامه یا ضبط مکالمه تلفنی و استراق سمع و تجسس فقط به حکم قانون مجاز شمرده شده و هر گونه سانسور و افشاگری منع شدهاست. همچنین از دیگر حقوق ملت از جمله داشتن حزب و جمعیت، تشکیل اجتماع و راهپیمایی، انتخاب نوع شغل، برخورداری از تأمین اجتماعی، آموزش رایگان، مسکن مناسب، مراجعه به دادگاه و انتخاب وکیل و داشتن تابعیت نام بردهشده و موازین محکمی برای حفظ حقوق افراد در صورت توجیه اتهام و بازداشت و اجرای مجازات منظور گردیده و هرگونه شکنجه منع شده و اصل برائت تثبیتگردیده و حتی هتک حرمت و حیثیت زندانی و تبعیدی هم غیرمجاز و قابل مجازات شناخته شدهاست. در اصول دیگر نیز به حقوق دیگری اشاره شدهاستکه به تفصیل در بخشهای بعدی آنها را بررسی خواهیم کرد.
از اقدامات چشمگیر ایران در باب حقوق بشر، نقشی است که بویژه در تدوین و تنظیم اعلامیه حقوق بشر در اسلام داشتهاست. توضیح اینکه در سال ۱۹۸۹ با اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای تشکیل اجلاس کارشناسی کنفرانس اسلامی به منظور تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر در اسلام و بررسی متنی که در سال ۱۹۸۶ تهیه شدهبود، نشستی از کارشناسان سازمان کنفرانس اسلامی در تهران تشکیل شد و به بحث و بررسی پیرامون این طرح پرداخت و نهایتاً سند نهایی آن در نوزدهمین اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی در قاهره در سال ۱۹۹۰ به تصویب رسید.
ذکر این نکته نیز لازم است که تقریباً تمام اسناد بینالمللی مربوط به حقوق بشر به امضا و تصویب دولت ایران رسیدهاست که در بخش بعدی به بررسی این مطلب خواهیم پرداخت.
۱۱۰
نظام سیاسی ایران