سبک حد واسط یا مکتب وقوع

سبک وقوع در شعر فارسی (قرن دهم)، حد واسط عراقی و هندی

سبک حد واسط دو سبک عراقی و هندی «سبک وقوع» است که حدود یک قرن بر حوزه‌های ادبی، خصوصاً حوزه‌های هند و اصفهان، حاکم بود. ساخت زبانی این سبک، ورود واژگان عامیانه و مردمی در شعر و نادرستی بعضی از جملات است. از نظر ادبی شعرا در این سبک به ساده‌گویی می‌پردازند و به صناعات پیچیده‌ی ادبی مقید نیستند، مگر به تشبیه، استعاره و مجاز که در حد خود بسیار پیش‌رفته نمی‌نماید و در حوزه‌ی سنن ادبی قرار دارد. غزل و ترکیب‌بند، قالب‌های عمده‌ی این سبک است و به لحاظ فکری و احساسی، حالات عاشق و معشوق و ماجراهای عاشقانه در آن بیان می‌شود اما همین رابطه‌ی عاشق و معشوق در سبک وقوع تحول می‌یابد و برخلاف سنت ادبی، عاشق از معشوق روی می‌گرداند. این اعراض و روی‌گردانی را در فارسی هندی «واسوختن» می‌نامند. لذا سبکی دیگر از فروع سبک وقوع به نام «سبک واسوخت» به‌وجود می‌آید که وحشی بافقی مبدع آن است. مشخصه‌ی اصلی سبک وقوع، جزیی‌گویی و توصیف جزییات است. به‌گونه‌ای که تمام جزییات رفتار عاشقانه بیان می‌شود. تفاوت این توصیف با سبک عراقی در آن است که در سبک عراقی، توصیف کلی بسامد بیشتری دارد تا توصیف جزیی. بعضی بر این باورند که سبک وقوع از فروع سبک هندی است و آن را «سبک هندی روشن» می‌نامند. دو شاعر معروف این سبک، بابافغانی و وحشی بافقی هستند.

بابافغانی (م ۹۲۵ق) شعر او حد واسط سبک حافظ، صائب و کلیم است. او را «حافظ کوچک» می‌گفتند. غزلیات او ساده و سوزناک است و تأثیر بلاغی آن زیاد است. صائب، او را «آتشین دم» توصیف می‌کند. مخالفان سبک وقوع، به طنز این نوع اشعار را «فغانیه» یا «فغانیات» نامیده‌اند. آنچه به عنوان مختصات سبک وقوع برشمرده‌ایم، در اشعار او یافت می‌شود، اما شعر بابافغانی ویژگی‌های سبک عراقی را هم دارد، ولی مختصاتی نظیر تأثیرگذاری بر مخاطب و حقیقت‌نمایی سطحی در اشعار او کاملاً او را وقوعی نشان می‌دهد.

وحشی بافقی (م ۹۱۱ق) از شاعران سبک وقوع - واسوخت است. زبان اشعار او ساده و عامیانه است. معروف‌ترین شعر او ترکیب‌بند اوست که از بیت ۱۵ به بعد تشخص فکری سبک واسوخت را نشان می‌دهد، به گونه‌ای که او از معشوق اعراض می‌جوید. زبان اشعار او علاوه بر سادگی، از ساختار موسبقایی خوبی برخوردار است و انتخاب قافیه و ردیف در اشعار او قابل تأمل است.

سبک وقوع و واسوخت، با رشد و تکوین سبک هندی و ظهور شاعران بزرگ رونق خود را از دست داد، اما کم و بیش مختصات آن در سبک هندی باقی ماند.

نیز نگاه کنید به

• بابافغانی
• وحشی بافقی

منبع اصلی

تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

احمد تمیم داری