شاپا
شاپا، كوتهنوشت شماره استاندارد بینالمللی پیانیدها (آی.اس.اس.ان.) ، عددی 8 رقمی و منحصربهفرد است كه برای تشخیص و شناسایی نشریات ادواری بهكار میرود.
طبق استاندارد ایزو 3297، شاپا به نشریات ادواری تعلق دارد. نشریات ادواری، نشریاتی هستند كه بهطور مسلسل و در فاصله زمانی معین یا نامعین بهطور نامحدود منتشر میشوند. مجلات، روزنامهها، سالنامهها، یادبودها، و خلاصه مذاكرات از انواع نشریات ادواری هستند (1: ذیل "شماره استاندارد بینالمللی پیایندها"). كتابهایی كه بهصورت فروست منتشر میشوند نیز با تعریف سازمان بینالمللی استاندارد درباره پیایندها مطابقت دارند و میتوان به آنها هم شماره شابك داد (برای تكنگاشتها)و هم شماره شاپا(برای فروستها) (14).
برخلاف شابك، هیچ كدام از ارقام شاپا معنای خاص نمیدهد؛ بلكه همچون شماره شناسنامه، فقط معرف پیایندی است كه بدان تعلق گرفته است. هفت رقم اول شاپا بهصورت ترتیبی و بدون معنای خاص هستند كه توسط مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. تعیین شده و بهصورت دفترچهای باعنوان ISSN Block Number برای هر كشور فرستاده میشود؛ برای مثال دفترچه مخصوص ایران، ISSN Block For Iran نام دارد و دارای 1000 شماره ترتیبی است (3). رقم هشتم عدد كنترل است و صحت هفت شماره قبلی را مشخص میكند. این عدد مطمئنترین وسیله برای ردیابی هرگونه اشكال یا تداخل بههنگام ثبت است. نحوه محاسبه رقم كنترل برای شماره فرضی ISSN: 0317-847بدین شرح است:
هفت شماره اول آی.اس.اس.ان. 7/4/8/7/1/3/0
ضریب وزنی 2/3/4/5/6/7/8
حاصلضرب 14/12/32/35/6/21/0
مجموع حاصلضربها 120
(باقیمانده) 10=11÷120
باقیمانده از عدد معیار كم میشود 1=10ـ11
این باقیمانده، همان عدد كنترل است كه به انتهای سمت راست آی.اس.اس.ان. افزوده میشود (ISSN:0317-8471). در صورتی كه باقیمانده تفریق عدد 10 بود، بهجای آن یك X (حرف بزرگ)؛ و اگر باقیمانده حاصل نداشت، یك صفر در محل عدد كنترل میگذاریم (6).
فهرست
- ۱تاریخچه
- ۲شبكه شاپا
- ۳انتشارات الكترونیكی و شاپا
- ۴قوانین شاپا برای نشریات الكترونیكی
- ۵انتشار شاپا بهصورت پیوسته
- ۶اطلاعات شاپا روی لوح فشرده
- ۷شاپا و كدهای میلهای
- ۸ثبت شاپا
- ۹فایدههای ثبت شاپا
- ۱۰مآخذ
تاریخچه
رشد سریع تعداد پیایندها و احتمال تغییر فاصله انتشار و شكل و نوع انتشار پیایند خاص، فكر ایجاد نوعی رمز استاندارد برای شناسایی و توصیف كتابشناختی آنها بهوجود آورد. بهدنبال آن، اقدامات متعددی در قالب طرحهای ملی و بینالمللی آغاز شد. مؤسسه استانداردهای ملی امریكا (انسی) در 1968، رمزگذاریهای گوناگون را مورد بررسی قرار داد و سرانجام به این نتیجه رسید كه این امر باید بهصورت بینالمللی انجام پذیرد. پیشنویس طرح كمیته فوق به ( ایزو) ارسال و پس از مدتی نخستین پیشنویس آی.اس.اس.ان. توسط این سازمان ارائه شد. برمبنای این پیشنویس، هماهنگسازی رمزهای شناسایی باید بهطور بینالمللی انجام گیرد، اما ثبت و تخصیص رمز از وظایف كشور منتشر كننده پیایند است. برای ایجاد ارتباط و هماهنگی بین این دو مرحله كار، نظام بینالمللی دادههای پیایندها (آی.اس.دی. اس.) در چارچوب برنامههای یونیسیست در ششم نوامبر 1972 به ابتكار یونسكو تأسیس شد و از همه كشورها خواسته شد تا با آن همكاری كنند و مراكز ملی آی.اس.دی.اس. را در كشورهای خود تأسیس نمایند. نخستین سازمانی كه به این پیام پاسخ مثبت داد، كتابخانه كنگره امریكا بود كه مركز ملی خود را با عنوان "برنامه ملی دادههای پیایندی" تأسیس كرد؛ سپس انگلستان، فرانسه، آلمان، و كشورهای اسكاندیناوی مراكز ملی خود را تشكیل دادند (2: 32). اكنون شبكهای متشكل از 75 مركز ملی با هماهنگی مركز بینالمللی پاریس تشكیل شده است كه توسط یونسكو و دولت فرانسه پشتیبانی میشود (8).
در ایران، نخستین درخواست شاپا كمتر از یكسال پس از اعلام موجودیت دفتر بینالمللی آی.اس.اس.ان. در پاریس انجام گرفت كه برای راهنمای مجلههای ایران و سپس برای نامه انجمن كتابداران ایران در 1352 بود. مركز خدمات كتابداری بهعنوان رابط میان ایران و دفتر بینالمللی عمل كرد تا اینكه پس از ادغام این مركز با كتابخانه ملی (1362)، این امر توسط كتابخانه پیگیری شد و سرانجام در اردیبهشت سال 1380 مجلس شورای اسلامی موافقت خود را با تأسیس مركز ملی آی.اس.اس.ان. در ایران و در كتابخانه ملی اعلام كرد. ایران از تیر 1381 امتیاز شاپا را دریافت كرده است (10).
شبكه شاپا
این شبكه بهمنظور ایجاد پایگاه دادهها از پیایندهای سراسر جهان و ایجاد نوعی مدیریت استاندارد بهوجود آمده است. این شبكه حاصل فعالیت مركز بینالمللی پاریس و مراكز ملی كشورهای عضو است. امور فنی شبكه را مراكز ملی و مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. طراحی و مدیریت میكنند. مخارج شبكه را كمك مالی دولت فرانسه كه میزبان مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. است، كشورهای عضو، و یونسكو تأمین میكنند. بهعلاوه، مركز از فروش خدمات و انتشارات خود درآمد دارد. سهم كشورهای عضو بر اساس درآمد سرانه آنها تعیین میشود. مراكز ملی، حامی اصلی فعالیتهای كتابشناختی و مسئول ادامه مفید و مؤثر حیات این نظام هستند. این مراكز وظیفه تخصیص شاپا به مجلات، تبلیغ و توسعه نظام، و تماس با ناشران نشریات ادواری موجود در كشور خود را برعهده دارند، همچنین كنترل كتابشناختی را با استفاده از قانون واسپاری انجام میدهند.