شاپا
شاپا، كوتهنوشت شماره استاندارد پیایندهای ایران است. عددی 8 رقمی و منحصربهفرد است كه برای تشخیص و شناسایی نشریات ادواری بهكار میرود. طبق استاندارد ایزو 3297، شاپا به نشریات ادواری تعلق دارد. نشریات ادواری، نشریاتی هستند كه بهطور مسلسل و در فاصله زمانی معین یا نامعین بهطور نامحدود منتشر میشوند. مجلات، روزنامهها، سالنامهها، یادبودها، و خلاصه مذاكرات از انواع نشریات ادواری هستند[۱]. كتابهایی كه بهصورت فروست منتشر میشوند نیز با تعریف سازمان بینالمللی استاندارد درباره پیایندها مطابقت دارند و میتوان به آنها هم شماره شابک داد (برای تک نگاشتها)و هم شماره شاپا(برای فروستها)[۲].
برخلاف شابک، هیچ كدام از ارقام شاپا معنای خاص نمیدهد؛ بلكه همچون شماره شناسنامه، فقط معرف پیایندی است كه بدان تعلق گرفته است. هفت رقم اول شاپا بهصورت ترتیبی و بدون معنای خاص هستند كه توسط مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. تعیین شده و بهصورت دفترچهای باعنوان ISSN Block Number برای هر كشور فرستاده میشود؛ برای مثال دفترچه مخصوص ایران، ISSN Block For Iran نام دارد و دارای 1000 شماره ترتیبی است[۳]. رقم هشتم عدد كنترل است و صحت هفت شماره قبلی را مشخص میكند. این عدد مطمئنترین وسیله برای ردیابی هرگونه اشكال یا تداخل بههنگام ثبت است. نحوه محاسبه رقم كنترل برای شماره فرضی ISSN: 0317-847بدین شرح است:
هفت شماره اول آی.اس.اس.ان. 7/4/8/7/1/3/0
ضریب وزنی 2/3/4/5/6/7/8
حاصلضرب 14/12/32/35/6/21/0
مجموع حاصلضربها 120
(باقیمانده) 10=11÷120
باقیمانده از عدد معیار كم میشود 1=10ـ11
این باقیمانده، همان عدد كنترل است كه به انتهای سمت راست آی.اس.اس.ان. افزوده میشود (ISSN:0317-8471). در صورتی كه باقیمانده تفریق عدد 10 بود، بهجای آن یک X (حرف بزرگ)؛ و اگر باقیمانده حاصل نداشت، یک صفر در محل عدد كنترل میگذاریم[۴].
تاریخچه
رشد سریع تعداد پیایندها و احتمال تغییر فاصله انتشار و شكل و نوع انتشار پیایند خاص، فكر ایجاد نوعی رمز استاندارد برای شناسایی و توصیف كتابشناختی آنها بهوجود آورد. بهدنبال آن، اقدامات متعددی در قالب طرحهای ملی و بینالمللی آغاز شد. مؤسسه استانداردهای ملی امریكا (انسی)(American National Standards Institute (ANSI در 1968، رمزگذاریهای گوناگون را مورد بررسی قرار داد و سرانجام به این نتیجه رسید كه این امر باید بهصورت بینالمللی انجام پذیرد. پیشنویس طرح كمیته فوق به ( ایزو) ارسال و پس از مدتی نخستین پیشنویس آی.اس.اس.ان. توسط این سازمان ارائه شد. برمبنای این پیشنویس، هماهنگسازی رمزهای شناسایی باید بهطور بینالمللی انجام گیرد، اما ثبت و تخصیص رمز از وظایف كشور منتشر كننده پیایند است. برای ایجاد ارتباط و هماهنگی بین این دو مرحله كار، نظام بینالمللی دادههای پیایندها (آی.اس.دی. اس.)International Serials Data System (ISDS))، در چارچوب برنامههای یونیسیست در ششم نوامبر 1972 به ابتكار یونسكو تأسیس شد و از همه كشورها خواسته شد تا با آن همكاری كنند و مراكز ملی آی.اس.دی.اس. را در كشورهای خود تأسیس نمایند. نخستین سازمانی كه به این پیام پاسخ مثبت داد، كتابخانه كنگره امریكا بود كه مركز ملی خود را با عنوان "برنامه ملی دادههای پیایندی" تأسیس كرد؛ سپس انگلستان، فرانسه، آلمان، و كشورهای اسكاندیناوی مراكز ملی خود را تشكیل دادند[۵]. اكنون شبكهای متشكل از 75 مركز ملی با هماهنگی مركز بینالمللی پاریس تشكیل شده است كه توسط یونسكو و دولت فرانسه پشتیبانی میشود[۶].
در ایران، نخستین درخواست شاپا كمتر از یكسال پس از اعلام موجودیت دفتر بینالمللی آی.اس.اس.ان. در پاریس انجام گرفت كه برای راهنمای مجلههای ایران و سپس برای نامه انجمن كتابداران ایران در 1352 بود. مركز خدمات كتابداری بهعنوان رابط میان ایران و دفتر بینالمللی عمل كرد تا اینكه پس از ادغام این مركز با كتابخانه ملی (1362)، این امر توسط كتابخانه پیگیری شد و سرانجام در اردیبهشت سال 1380 مجلس شورای اسلامی موافقت خود را با تأسیس مركز ملی آی.اس.اس.ان. در ایران و در كتابخانه ملی اعلام كرد. ایران از تیر 1381 امتیاز شاپا را دریافت كرده است[۷].
شبكه شاپا
این شبكه بهمنظور ایجاد پایگاه دادهها از پیایندهای سراسر جهان و ایجاد نوعی مدیریت استاندارد بهوجود آمده است. این شبكه حاصل فعالیت مركز بینالمللی پاریس و مراكز ملی كشورهای عضو است. امور فنی شبكه را مراكز ملی و مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. طراحی و مدیریت میكنند. مخارج شبكه را كمک مالی دولت فرانسه كه میزبان مركز بینالمللی آی.اس.اس.ان. است، كشورهای عضو، و یونسكو تأمین میكنند. بهعلاوه، مركز از فروش خدمات و انتشارات خود درآمد دارد. سهم كشورهای عضو بر اساس درآمد سرانه آنها تعیین میشود. در ایران مرکز ملی شاپا در اداره کل پردازش زیر نظر معاونت کتابخانه ملی ایران است که حامی اصلی فعالیتهای كتابشناختی و مسئول ادامه مفید و مؤثر حیات این نظام است. این مرکز ملی، وظیفه تخصیص شاپا به مجلات، تبلیغ و توسعه نظام، و تماس با ناشران نشریات ادواری موجود در كشور خود را برعهده دارد، همچنین كنترل كتابشناختی را با استفاده از قانون واسپاری انجام میدهد[۸].
ثبت شاپا
كلیه شاپاهایی كه به نشریات ادواری داده میشوند، در پایگاه بینالمللی ثبت شاپا درج میشوند. این پایگاه قبلا ثبت آی.اس.دی.اس. نام داشت. ثبت شاپا مستندترین و جامعترین منبع شناسایی نشریات ادواری دنیاست. ساختار ركوردهای كتابشناختی آن علاوه بر عناصر مستند خاص (آی.اس.اس.ان.، كلید عنوان، عنوان مخفف)، دارای اطلاعاتی چون شمارگان نشر، زبان، انواع دیگر عنوان، مكان نشر، ناشر، و مانند آن است و با همه نشریات ادواری مربوط به آن نشریه قابلیت پیوند دارد و همه شاپاهای متفاوتی را كه بر اساس عناوین پیشین، سایر ویرایشهای زبانی، سایر ویرایشهای رسانهای، و جز آن تهیه شده است، شامل میشود. دسترسی به ركوردهای شاپا، از لحاظ شكل، مانند ركوردهای مارک است. در واقع فرمت آی.اس.اس.ان. مارک مشتق شده از یو.اس. مارک است.
میزان ثبت شاپای جدید در این شبكه، سالانه در حدود 40000 الی 60000، و تغییر و اصلاح در حدود 80000 مورد است. تاكنون شبكه شاپا، در حدود 1072023 شماره را طراحی كرده است. این آمار، رشد و توسعه و پوشش شبكه شاپا را نشان میدهد. این مجموعه بهمنظور برآوردن نیاز استفادهكنندگان مختلف، بهصورت پیوسته، لوح فشرده، و دادههای خام عرضه میشود[۹].
فایدههای ثبت شاپا
مهمترین فایده ثبت شاپا تشخیص عناوین، سفارش، و بررسی نشریات در كتابخانههاست و در واقع شاپا در كتابخانهها سهلترین وسیله برای شناسایی، سفارش، كنترل، و نیز پیگیری نسخههای دریافت نشده است. شاپا نظامهای امانت بینكتابخانهای و تهیه گزارش فهرستگانی منابع را ساده میسازد.
در رایانهها نیز، بهدلیل ماهیت رقمی، برای ایجاد فایلهای ارتباطدهنده، روزآمدسازی اطلاعات، و نیز در بازیابی و تبادل دادهها كاربرد زیادی دارد. شاپا ارتباط میان ناشران و توزیعكنندگان را به شیوه اقتصادی برقرار میسازد و بر سرعت و دقت نظام توزیع تجاری نشریات میافزاید. همچنین بهعنوان یک رمز قابل خواندن توسط انسان، باعث میشود تا دانشمندان، محققان، چكیدهنویسان، و كتابداران بتوانند از نشریات ادواری با دقت استفاده كنند. پایگاه ثبت شاپا یک ابزار كتابشناختی جامع و مستند از اطلاعات پیایندهاست و میتواند یكی از ابزارهای مهم و اصلی در فهرستنویسی پیایندها بهشمار آید[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. (1398).دانشنامه كتابداری و اطلاعرسانی. ذیل "شماره استاندارد بینالمللی پیایندها".
- ↑ The Other Bibliographic Identifiers", 2025. [On-line]. Available:https://bibliotecnica.upc.edu/en/identificadors-bibliografics
- ↑ شماره استاندارد بینالمللی پیایندها: راهنمای ناشران. تهران: كتابخانه ملی ایران، 1381[بروشور].
- ↑ The ISSN", 2025. [On-line]. Available: https://portal.issn.org
- ↑ سلطانی، پوری. "ISSN شماره شناسنامه پیایندها". رسانه. 5(1) (بهار 1373)، 31-37.
- ↑ The ISSN Compact CD-ROM",2025. [On-line]. Available:https://web.abo.fi/library/dbs/cdrom/issn/welcomee.sht
- ↑ ISSN Home page", 2025. [On-line]. Available: https://portal.issn.org
- ↑ The ISSN Network", 2024. [On-line]. Available:https://www.issn.org/the-centre-and-the-network/our-organization/le-reseau-issn-en/
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ The ISSN Register", 2025 [On-line]. Available: https://portal.issn.org
نویسنده مقاله
فاطمه زارع زاده