کتابخانه های تهران

استان تهران در قسمت شمالی مركز ایران قرار دارد و از شمال به استان مازندران، از جنوب به استان قم، از شرق به استان سمنان، و از غرب به استان قزوین محدود است. مساحت این استان 18956 كیلومتر مربع و جمعیت این استان (طبق آمار سال 1375) در حدود 11200000 نفر و مساحت آن 18956كیلومتر مربع است كه از این تعداد 65 درصد در شهرها و 35 درصد در روستاها سكونت داشته‌اند.

استان تهران دارای 10 شهرستان، 35 شهر، 29 بخش، 93 دهستان، و 3383 آبادی است. مركز این استان شهر تهران است و دیگر شهرهای آن آبعلی، دماوند، ری، شمیران، فیروزكوه، كرج، و ورامین است (2: 3، 35، 36).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های شخصی و خاندانی
• ۳كتابخانه ملی
• ۴كتابخانه‌های عمومی
• ۵كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۶كتابخانه‌های تخصصی
• ۷كتابخانه‌های آموزشگاهی
  • ۷.۱مآخذ

تاریخچه

تهران، برخلاف بیشتر شهرهای بزرگ ایران، پیشینه دراز و قابل توجهی ندارد. نام تهران از دو بخش "ته" به‌معنای گرم، و "ران" - كه پسوند جایگاه است - تركیب شده و احتمالا در روزگاران كهن، قشلاق مردمی بوده كه تابستان‌ها را در شمیران (جای سرد) ییلاق می‌كرده‌اند. كهن‌ترین منبعی كه از تهران یاد كرده فارسنامه ابن بلخی (پیش از 510 ق.) است كه، در آن روزگار، تهران را روستای كوچكی دانسته است. در سال‌های 617 و 621 ق.، كه مغولان ری را ویران و مردم آن را قتل عام كردند، تهران به‌جای شهر ازمیان‌رفته ری سر برآورد. این شهر در دوران صفویه به‌تدریج رو به آبادانی گذاشت و در 1200 ق. كه آقا محمدخان قاجار (1193 - 1211 ق.) سرسلسله قاجاریان، در این شهر تاجگذاری كرد پایتخت ایران گردید (8: ج 5، ص 176، 177). برخلاف تهران، ری از شهرهای باستانی ایران است كه پیشینه آن به دوران مادها می‌رسد. ری در دوران قبل و بعد از اسلام از شهرهای آباد و مهم ایران بوده است. این شهر، در خلال سال‌های 18 تا 24 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و از مراكز مهم تشیع در ایران محسوب می‌گردید و مورد توجه خاص سلسله شیعی آل بویه (322-447 ق.) بود (11: ج 1، ص 1143-1144). وجود وزرای دانشمند و فرهنگ‌دوست این سلسله، همچون ابن‌عمید ( - 360 ق.) و صاحب‌بن عبّاد (326-385ق.)، باعث شكوه و رونق فرهنگی این شهر گردید و علما و دانشمندان زیادی با تشویق و حمایت آن دو، به تألیف، تصنیف، و فعالیت‌های علمی پرداختند (3: ج 4، ص342).

هرچند ری پس از حمله سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) دچار آسیب فراوانی گردید، از آن پس و تا حمله مغول، این شهر همچنان اعتبار و اهمیت ویژه‌ای داشت و توصیف كتابخانه‌های مهم و معتبر آن در كتاب‌های تاریخ و سفرنامه آمده است (1: ج 1، ص 357).

در دوره صفویه، توجه خاصی به اماكن مقدس مذهبی و از جمله آستانه‌ها گردید. اموال و موقوفات زیادی به آنها اختصاص یافت و پادشاهان و بزرگان صفوی مجموعه‌های ارزشمندی وقف آستانه‌ها كردند. شاه عباس اول صفوی در 1037 ق. تعداد 119 جلد كتاب نفیس وقف آستانه حضرت عبدالعظیم (ع) كرد كه سه جلد از آنها بر جای مانده است (1: ج 1، ص 357). در دوره قاجار (1210-1344 ق.) كه تهران به‌عنوان پایتخت كشور انتخاب شد آستانه حضرت عبدالعظیم (ع)، مورد توجه خاص پادشاهان و بزرگان این سلسله قرار گرفت و اهمیت روزافزونی یافت. میرزا محمدتقی نوری، كه در حدود 1230 ق. از كتابخانه آستانه دیدن كرد، آن را كتابخانه‌ای بزرگ و معتبر دانسته كه در محل فعلی كفش‌كن ایوان بزرگ قرار داشته است. در سال 1324 ش.، كتابخانه‌ای در شرق امامزاده حمزه تأسیس شد كه تا 1339 ش. دایر بوده است. در اردیبهشت همان سال، كتابخانه‌ای در دو طبقه در جنوب امامزاده حمزه ساخته شد. كهن‌ترین قرآن خطی موجود در این كتابخانه، به خط نسخ و ثلث، در 940 ق. تحریر یافته است و همچنین كهن‌ترین سند رسمی، فرمان شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.)، درباره اوقاف و تولیت آستانه حضرت عبدالعظیم (ع) است (1: ج 1، ص 357).

كتابخانه‌های شخصی و خاندانی

بر اساس منابع تاریخی، كهن‌ترین كتابخانه شخصی استان، متعلق به ابن‌عمید ( -360 ق.) در ری بوده است. وی، علاوه بر مجموعه ارزشمندی كه خود فراهم كرده بود، مجموعه 15000 جلدی كتابخانه حبشی‌بن معزالدوله ( -369 ق.)، از امرای آل بویه را به همراه كتاب‌های جلدنشده فراوان او مصادره كرد (15: ج 8، ص 152؛ 17: 781) كه ابن مسكویه ( - 421 ق.) به مدت هفت سال سمت كتابداری كتابخانه او را برعهده داشت (3: ج 4، ص 342؛ 4: ج 1، ص 56). گویند هنگامی كه تركان خراسانی خانه‌اش را غارت كردند و او از این امر آگاهی یافت، نخستین پرسش او این بود كه كتابخانه چه شد، و چون اطلاع یافت كه به كتاب‌ها آسیبی نرسیده است به از دست رفتن تمام اموالش اهمیتی نداد و گفت "هر چیزی عوض دارد جز كتابخانه". چون وی درگذشت، كتابخانه او به‌تملك فرزندش ابوالفتح ذوالكفایتین در آمد (17: 782؛ 26: ج 2، ص 8).

صاحب‌بن عبّاد نیز - چنان‌كه خود می‌نویسد - در كتابخانه شخصی‌اش در ری، 117000 جلد كتاب نفیس داشته است. هنگامی كه نوح‌بن منصور سامانی (365-387ق.) از او دعوت كرد تا برای تصدی وزارت وی به خراسان برود، در مقام پوزش برآمد و نوشت كه "حركت من به بخارا زحمت و تكلیف زیاد دارد؛ زیرا حمل و نقل كتابخانه‌ام تنها 400 شتر لازم دارد" (15: ج 8، ص 153؛ 17: 783). چنان‌كه از قراین تاریخی بر می‌آید، صاحب پس از آنكه توفیق یافت ابوالفتح ذوالكفایتین را از صحنه سیاست و وزارت براند، اموالش را مصادره كرد و كتابخانه ارزشمند وی را به كتابخانه خود انتقال داد. گویند فهرست كتاب‌های كتابخانه صاحب ده جلد بوده است (15: ج 8، ص 152-153؛ 17: 783).

رستم‌بن شهریار (379 ق.- )، از امرای آل بویه، نیز كتابخانه معتبری در ری داشته است. ابن اسفندیار ( -613ق.) كه در دستگاه رستم خدمت می‌كرد، پس از كشته شدن رستم در طبرستان، به ری گریخت و مدت‌ها در كتابخانه او پنهان بود و از مجموعه آن استفاده می‌كرد. این كتابخانه تا حمله مغول به ری (617 ق.) وجود داشته است (26: ج 2، ص 22، 23).

عبدالجلیل قزوینی (504-585 ق.) در كتاب النقض خود، ضمن برشمردن كتابخانه‌های شخصی شیعیان، به "كتب‌خانه صاحبی" در ری نیز اشاره می‌كند (17: 786، 787). شرف‌الدین محمد، معروف به "نقیب‌النقبای ری" (قرن 6 ق.)، از دانشمندان زمان خود و ممدوح ابوالحسن بیهقی بود و عبدالجلیل قزوینی نیز كتاب النقض خود را به خواهش او تألیف كرد. به گفته بیهقی، وی كتابخانه نقیب‌النقبا را به هنگام اقامتش در ری دیده و از آن سود جسته است (17: 787).

در دوره قاجاریان، و پس از آنكه تهران به‌عنوان پایتخت كشور برگزیده شد، دولتمردان دانشور، علما، دانشمندان، هنرمندان، و صنعتگران را به این شهر آوردند و كتابخانه‌های متعددی از جمله كتابخانه‌های خاندانی، مدارس دینی، مساجد، و سپس مؤسسات آموزشی نوین پدید آمد. میرزا عبدالوهاب نشاط (1175-1244 ق.) منشی ادیب و شاعر قاجار، مجموعه قابل توجهی داشته كه خط و امضای وی بر پشت اغلب آنها بوده است كه پس از مرگ وی، این مجموعه نیز پراكنده شد. عبدالله منشی طبری ( -1280ق.)، نویسنده دانشمند شرح قاموس، كتابخانه ارزشمندی داشت كه پس از مرگ وی پراكنده گردید (26: ج 2، ص 166، 167، 176). محمودمیرزا قاجار (1214-1280 ق.)، شاهزاده فاضل و ادیب قاجار، كتابخانه معتبری داشته كه میرزا ابوالحسن نهاوندی، متخلص به "امید"، سال‌ها كتابدار آن بود. از جمله نسخه‌های نفیس آن دیوان صائب تبریزی به خط شاعر بود كه هم‌اكنون جزو مجموعه خطی كتابخانه مجلس شورای اسلامی است (26: ج 2، ص 172).

كتابخانه سیف‌الدوله سلطان محمدمیرزا، در قرن 13 ق.، بسیار نفیس و به نوشته ناسخ‌التواریخ تا سال 1288 ق. دایر بوده است. اعتضادالسلطنه، از شاهزادگان دانشمند قاجار و رئیس مدرسه دارالفنون، كتابخانه معتبری داشت كه بخشی از مجموعه آن، پس از مرگ وی، به كتابخانه مدرسه عالی سپهسالار انتقال یافت (12: ج 1، ص 711؛ 26: ج 2، ص 172)؛ بهمن‌میرزا قاجار ( -1301ق.)، مجموعه‌ای نفیس داشته كه بسیاری از نسخه‌های آن به كتابخانه مجلس شورای ملی داده شد. فرهادمیرزا معتمدالدوله (1233-1305 ق.)، از شاهزادگان دانشمند قاجار، كتابخانه معتبر و نفیسی داشت كه همگی دارای امضا و تاریخ خرید بود. مجموعه وی پس از مرگش پراكنده شد. بعضی از نسخه‌های كتابخانه وی هم‌اكنون در كتابخانه و موزه ملی ملك، كتابخانه مجلس شورای اسلامی، و بسیاری از كتابخانه‌های شخصی در داخل و خارج كشور موجود است (26: ج 2، ص 168)؛ محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (1259-1313 ق.)، وزیر دانشمند انطباعات ناصری، و مؤلف و سرپرست آثار ارزشمند مرجع، كتابخانه گرانقدری داشته كه شامل 4000 جلد كتاب خطی و چاپی به زبان‌های فارسی، عربی، تركی، و فرانسوی بوده است كه بخش قابل توجهی از مجموعه این كتابخانه، پس از مرگ او، توسط ذكاءالملك فروغی و سردار اسعد بختیاری خریداری گردید (5: ج 3، ص 53؛ 26: ج 2، ص 170). عبدالصمدمیرزا عزالدوله نیز شیفته كتاب بود و نسخه‌های خطی نفیس و كمیاب را به بهایی گران از سراسر جهان خریداری می‌كرد؛ نسخه اصلی دیوان ابن یمین و نسخه مصوّر شاهنامه كه در زمان شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.) نوشته شده از جمله نفایس آن بود. میرعلی شیرازی، ملقب به "شمس‌الادبا"، سال‌ها سمت كتابداری كتابخانه عزالدوله را برعهده داشت (26: ج 2، ص 172، 173)؛ میرزا تقی لسان‌الملك، ملقب به "سپهر" (1207-1297 ق.)، مورخ نامدار دوره قاجار و مؤلف ناسخ‌التواریخ، كتابخانه نفیسی داشته كه، پس از مرگش، اغلب كتاب‌های او پراكنده گردید؛ رضاقلی‌خان هدایت (1215-1288 ق.)، مورخ نامدار دیگر دوره قاجار و مؤلف روضه‌الصفا، مجموعه خطی ارزشمندی داشته كه تا اواخر سلطنت احمدشاه قاجار (1327 ق. - 1304 ش.) نگهداری می‌شد، اما بعدآ متفرق گردید و بخشی از آن به خارج از كشور انتقال یافت؛ كتابخانه امیرنظام گرّوسی (1236-1317 ق.)، كه شهرت و اعتباری داشت، در اواخر عمر وی به گرّوس منتقل شد (26: ج 2، ص 177)؛ و حاج علی كنی (1226-1306 ق.)، عالم معروف و مقتدر تهران، كتابخانه قابل توجهی داشت كه پس از او در میان خانواده‌اش بر جای ماند (26: ج 2، ص 174).

از دیگر كتابخانه‌های مهم شخصی این استان در دوران قاجار و پهلوی می‌توان از كتابخانه مهندس‌الممالك غفاری (1260-1333 ق.)، كتابخانه سردار كبیر جمشید، كتابخانه ظهیرالدوله (1281-1342 ق.) كه پس از بمباران مجلس (1326 ق.) به‌غارت رفت، كتابخانه سلطان‌المحققین، كتابخانه شیخ عبدالحسین تهرانی ( - 1286 ق.)، كتابخانه سیدنصرالله تقوی (1245-1326)، كتابخانه نصرالله بدر (قرن14 ق.) - كه از جمله نسخه‌های نفیس آن كتاب‌العین خلیل بن احمد (قرن 2 ق.) بود - كتابخانه شریعت سنگلجی ( - 1323)، شامل مجموعه كتاب‌های كلام شیعه و اهل سنّت، كتابخانه فخرالدین نصیری امینی (1289 - )، و كتابخانه عبدالحسین تیمورتاش (1260-1312 ش.) نام برد (26: ج2، ص 174-202). در دهه‌های اخیر نیز صدها نفر از محققان و نویسندگان، برحسب تخصص و علایق شخصی خویش، كتابخانه‌های معتبر و ارزشمندی شامل كتاب‌های خطی و چاپی فارسی، عربی، و زبان‌های اروپایی برای خود فراهم آورده‌اند كه به‌عنوان نمونه می‌توان از كتابخانه محیط طباطبایی، كتابخانه محمد مشكوه، كتابخانه محدّث ارموی، كتابخانه مرتضی مدرسی چهاردهی، كتابخانه اغرار ثقفی، كتابخانه مدرس رضوی، كتابخانه آیت‌زاده مازندرانی، كتابخانه دكتر صحت، كتابخانه ادیب برومند، كتابخانه مجتبی مینوی، كتابخانه سیدعزیزالله طباطبایی، و كتابخانه ركن‌الدین همایونفرخ نام برد (26: ج 2، ص 202-211). بعضی از این افراد در زمان حیات خود، مجموعه‌هایشان را به كتابخانه‌های بزرگ دانشگاهی، عمومی، یا تخصصی هدیه كردند كه، برحسب وصیّتشان، بر این كتابخانه‌ها وقف گردید یا توسط این قبیل كتابخانه‌ها خریداری شد.

كتابخانه‌های مدارس دینی. عبدالجلیل قزوینی (504-585 ق.)، در كتاب النقض، از هشت مدرسه نام می‌برد كه همه آنها كتابخانه‌هایی آراسته به انواع كتاب داشته؛ از جمله مدرسه سید تاج‌الدین‌محمد كیسكی یا گیلكی، كه در زمان طغرل سلجوقی (429-455 ق.) بنا شده بود، مدرسه شمس‌الاسلام حسكا بابویه، كه در آن نماز جماعت، قرائت قرآن، مجلس وعظ وفتوا و مانند آن برقرار بوده است، و مدرسه‌ای كه میان آن دو مدرسه وجود داشته و متعلق به سادات كیكی بوده و به خانقاه زنان شهرت داشته است. از دیگر مدارس به مدرسه فقیه علی جاسبی در كوی اصفهانیان، مدرسه خواجه عبدالجبار مفید كه چهارصد طلبه در آن مشغول به تحصیل فقه و كلام بودند، مدرسه كوی فیروز، و مدرسه خواجه امام رشید رازی نزدیك دروازه جاروب بندان كه بیش از دویست طلبه در آن به تحصیل اشتغال داشتند می‌توان اشاره كرد. قزوینی همچنین از خانقاه‌هایی چون خانقاه امیراقبالی و خانقاه علی عثمان نام می‌برد كه پیوسته منزل سادات عالم زاهد و متدین بوده و كتابخانه‌های عظیم و شایان توجهی داشته است (17: 774، 775؛ 26: ج 2، ص 24، 25).

از دیگر كتابخانه‌های معتبر قرن 5 و 6 ق. می‌توان كتابخانه مدرسه رضویه در ورامین، مدرسه وزانیان، كه بانی آن وزین‌الملك ابوسعد هندوی قمی ( -598ق.) بود، كتابخانه مدرسه زیدیان، كتابخانه مدرسه قطب‌الدین راوندی ( -573ق.)، كتابخانه سلطان محمد سلجوقی (498ق.- )، و مدرسه كوی فیروزه از بناهای پادشاهان سلجوقی را نام برد (26: ج 2، ص 67). پس از حمله مغول، ری به‌كلی ویران گردید و از آن پس نشانی از وجود كتابخانه در این شهر در دست نیست. در زمان فتحعلی شاه قاجار (1212-1250 ق.) مساجد و مدارس زیادی در تهران، پایتخت قاجاریان، ساخته شد كه از جمله آنها مدرسه دارالشفا بود كه كتابخانه آن توسط میرزا ابوالحسن جلوه (1238-1314ق.) بنا گردید (26: ج 2، ص 168). در سال 1240ق. فخرالدوله حاكم مرو، در تهران مدرسه‌ای ساخت كه نخست به نام وی مدرسه فخریه و سپس به مدرسه مروی شهرت یافت. در نخستین سال‌های تأسیس، در كتابخانه آن بیش از دوهزار جلد كتاب خطی وجود داشت كه نسخه مصوّر و نفیس خمسه نظامی، اثر كمال‌الدین بهزاد ( -844/855 ق.)، از جمله آنها بوده است (15: ج 8، ص 171؛ 26: ج 2، ص 171). كتابخانه مدرسه صدر تهران كه در 1230 ق. بنا گردید و كتابخانه مدرسه عالی سپهسالار كه پس از مرگ میرزا حسین‌خان سپهسالار (1298 ق.) تأسیس شد، در نخستین سال‌های فعالیت آن، حدود چهارهزار جلد كتاب داشت كه قسمت مهمی از آن، مجموعه شخصی اعتضادالسلطنه (1234-1298 ق.) بود. این كتابخانه حدود 4160 جلد نسخه خطی دارد كه فهرست آن در 3 جلد چاپ شده است (10: 53؛ 15: ج 8، ص 172؛ 18: 174-177؛ 24: 174-177). مدرسه دانگی (تأسیس 1289 ق.)، مدرسه شاهزاده (تأسیس 1300 ق.)، و مدرسه كاظمیه (تأسیس 1302 ق.) نیز هریك كتابخانه مستقل و قابل توجهی داشته است (26: ج 2، ص 213).پس از انقلاب اسلامی، مدارس دینی متعددی در تهران و شهرهای دیگر استان تأسیس گردید كه اطلاع دقیقی از تعداد و كتابخانه‌های متعلق به آنها در دست نیست.

كتابخانه ملی

در سال 1268 ق. كتابخانه دارالفنون - همزمان با تأسیس مدرسه دارالفنون - احداث، و در سال 1314 ق. كتابخانه دیگری به نام كتابخانه ملی ایران، در جنب این كتابخانه بنا شد. این دو كتابخانه در سال 1326 ق. در هم ادغام شد و با نام كتابخانه عمومی معارف آغاز به‌كار كرد.

كتابخانه ملی، عنوانی بود كه در سال 1316 ش. رسمآ به این كتابخانه داده شد. بنابراین، پیشینه آن با درنظر گرفتن مجموعه اولیه، به بیش از 143 سال، و رسمآ به 63 سال می‌رسد. در طول این مدت، كتابخانه با عنوان‌های گوناگون از جمله: كتابخانه ملی فرهنگ، كتابخانه معارف، كتابخانه فردوسی، و كتابخانه ملی تهران نامیده شد.

اساسنامه كتابخانه ملی، كه در 16 آبان 1369 به تصویب رسید، این كتابخانه را مؤسسه‌ای آموزشی (علمی)، تحقیقاتی، و خدماتی دانسته كه زیر نظر مستقیم ریاست جمهوری انجام وظیفه می‌كند و هدف آن گردآوری، حفاظت، سازماندهی، و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب و غیرمكتوب در ایران، ایرانیان خارج از كشور، یا مباحث ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی است (25: 426).

هسته اولیه مجموعه كتابخانه ملی را كتاب‌های كتابخانه عمومی معارف، كه شامل تعداد 16306 جلد كتاب خطی و چاپی بوده، تشكیل می‌دهد كه در سال 1315 ش. به كتابخانه ملی منتقل شد. قدیمی‌ترین كتاب‌های چاپی این كتابخانه رساله جهادیه، اثر قائم‌مقام فراهانی به تاریخ 1234 ق.، و كتاب‌های قانون، و نجات ابوعلی سینا به زبان عربی است كه در سال 1593 م. در ایتالیا به چاپ رسیده است (25: 426-427).

طبق آمار سال 1378، كل مجموعه كتابخانه ملی در حدود 1460000 منبع شامل كتاب، نشریه، جزوه، نقشه، تمبر، اسلاید، عكس، پوستر، و جز آن بوده است (16: 19).

مجموعه این كتابخانه از طریق قانون واسپاری، خرید، هدیه، و وقف فراهم می‌شود (16: 20). كتابخانه ملی ایران، در حال حاضر، در پنج ساختمان جدا و دور از هم فعالیت می‌كند و ساختمان جدید آن در زمینی به وسعت 90000 متر مربع در حال احداث است كه ظرفیت 7000000 منبع در آن پیش‌بینی شده است (25: 427).

كتابخانه‌های عمومی

كتابخانه شخصی معروف و معتبر و بی‌نظیر صاحب‌بن عبّاد (326-385 ق.) در ری، كه به گفته وی 117000 جلد كتاب داشته، در زمان خود وی "وقف عام" بوده و "دارالكتب" نامیده می‌شده است. این كتابخانه در جریان حمله ویرانگرانه سلطان محمود غزنوی به ری در 420ق. آسیب فراوان دید. به نوشته مجمل‌التواریخوالقصص "... ]سلطان محمود[ بسیار دارها بفرمود زدن و بزرگان دیلم را بر درخت كشیدند و بهری را در پوست گاو دوخت و به غزنین فرستاد و تعداد پنجاه خروار دفتر روافض و باطنیان و فلاسفه از سراهای ایشان بیرون آورد و زیر درخت‌های آویختگان بفرمود سوختن ...". پس از سوزاندن كتاب‌های مربوط به عقاید و آرای شیعیان و معتزله، هنوز این كتابخانه چنان عظمتی داشته كه ابوالحسن بیهقی (490-565 ق.) می‌نویسد: "كتابخانه را پس از سوزانده شدن به دستور سلطان محمود دیدم و می‌توانم بر صعوبت حمل و نقل آن از ری به بخارا و صحت نظر صاحب‌بن عبّاد كه گفت حمل كتاب‌ها برای وی دشوار است گواهی دهم" (17: 784؛ 26: ج 2، ص 9-10). چنان‌كه عبدالجلیل قزوینی در كتاب النقض یادآور شده، این كتابخانه تا زمان حیات وی همچنان فعالیت داشته است (26: ج 2، ص 9-10).

از قرن 7 ق. تا اوایل قرن 14 ق. از وجود كتابخانه‌های عمومی اطلاعی در دست نیست. در خلال سال‌های 1316 تا 1322 ق.، میرزاحسین خازن لشكر در جنب مدرسه و مسجدی كه خود او در نزدیكی ارك تأسیس كرده بود، كتابخانه‌ای با مجموعه وقفی تأسیس كرد كه مدیریت آن برعهده حاج میرزاحسن شریعتمدار بود.

در سال 1322 ق.، ادیب‌الممالك فراهانی قرائت‌خانه مظفری را به‌منظور "تعلیم و استفاده عمومی" علاقه‌مندان و افراد كم‌بضاعت تأسیس كرد. اندكی پس از پیروزی جنبش مشروطه در 1324 ق.، روزنامه‌های متعددی در تهران انتشار یافت كه با استقبال فراوان خوانندگان روبه‌رو گردید. قرائت‌خانه اسلامیه، كه از آن جمله بود، پس از صدور فرمان مشروطیت و صرفآ به‌منظور مطالعه روزنامه‌ها به‌همت سید حسین رزّاز تجریشی در 1324 ق. تأسیس شد. پس از آن نیز قرائت‌خانه وطنیه در 1325 ق. گشایش یافت كه سال بعد، بر اثر بمباران مجلس، تاراج گردید (6: 668، 669، 674).

اما نخستین كتابخانه عمومی به سبك جدید در تهران كتابخانه مركزی پارك شهر بود كه در سال 1341 گشایش یافت و، تا سال 1370، دارای مجموعه‌ای در حدود 79000 جلد، 860,10 نفر عضو، و 37 كارمند بوده است. سپس كتابخانه‌های دیگری در سراسر شهرستان‌های این استان دایر گردید، كه كتابخانه حسینیه ارشاد (دارای مجموعه 89055 جلدی، با 25000 نفر عضو، و 22 كارمند)، كتابخانه عمومی شهر ری (تأسیس 1346، با مجموعه 20000 جلد، 1222 نفر عضو، و 5 كارمند)، كتابخانه عمومی كرج (تأسیس 1346، با مجموعه 23000 جلد، 1060 نفر عضو، و 3 كارمند)، كتابخانه عمومی فیروزكوه (تأسیس 1351، با مجموعه 8000 جلد، 129 نفر عضو، و 3 كارمند)، كتابخانه عمومی فشم (تأسیس 1358، با مجموعه 5000 جلد، 1400 نفر عضو، و 5 كارمند)، كتابخانه عمومی مهرشهر (تأسیس 1360، با مجموعه 10000 جلد، 1060 نفر عضو، و 3 كارمند)، و كتابخانه عمومی ورامین (تأسیس 1363، با مجموعه 8000 جلد، 1056 نفر عضو، و 5 كارمند) از آن جمله‌اند (13: 285-328). برخی كتابخانه‌های عمومی فعّال در شهر تهران عبارتند از: كتابخانه عمومی شهید باهنر (تأسیس 1343)؛ كتابخانه عمومی شهید چمران (تأسیس 1345)؛ و كتابخانه عمومی شهید دستغیب (تأسیس 1347) (13: 285-328).

در سال 1378، تعداد 71 واحد كتابخانه عمومی در این استان وجود داشته كه دارای مجموعه‌ای در حدود 1000000جلد كتاب، با 137817 نفر عضو، و 419 كارمند بوده است (9: 1)؛ افزون بر آن، تعدادی كتابخانه عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز با 8000 جلد كتاب، و 2800 نفر عضو در استان فعالیت داشته است (20: 34). در همین سال، تعداد كتابخانه‌های مساجد استان نیز به 178 واحد رسیده كه مجموعه‌ای بالغ بر 440000 جلد كتاب، با 55000 نفر عضو، و 318 كارمند را شامل می‌شده است (1: 21).

در سال 1344، بخش كودكان كتابخانه‌های عمومی كشور به‌صورت مستقل به كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان سپرده شد. این كتابخانه‌ها زیر نظر معاونت پژوهشی كانون قرار داشت و از فعالیت‌های مختلف این كتابخانه‌ها، برگزاری نمایشگاه‌ها، شركت در مسابقات جهانی، آموزش هنرهای تجسمی و نمایشی، آموزش معارف اسلامی، كوهنوردی، و جز آن است. كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان از سال 1366 از طریق واحد پستی و واحدهای سیّار روستایی، به كتاب‌رسانی و ترویج فرهنگ مطالعه میان كودكان و نوجوانان پرداخته است (25: 436).

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان استان تهران، در سال 1352 در شهر تهران تأسیس شد. این كتابخانه‌ها در سایر شهرهای استان از جمله كرج (تأسیس 1353)، دماوند (تأسیس 1355)، هشتگرد (تأسیس 1356)، فیروزكوه (تأسیس 1358)، ورامین (تأسیس 1373)، لواسان (تأسیس 1375) و اسلامشهر (تأسیس 1376) نیز فعالیت داشته‌اند كه تا سال 1378، تعداد 50 واحد از آنها در حدود 400000 جلد كتاب، با 35000 نفر عضو، و 270 كارمند داشته است (22: 1، 3، 4).

كتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین كتابخانه دانشگاهی این استان در سال 1313 ش. در دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران گشایش یافت. این كتابخانه، در سال 1370، دارای مجموعه‌ای در حدود 150000 جلد كتاب و 14 نفر كارمند بوده است (7: 58).

از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی وابسته به دانشگاه تهران می‌توان از كتابخانه دانشكده فنی (تأسیس 1313، با مجموعه 20000 جلد، و 7 نفر كارمند)، كتابخانه دانشكده الهیات (با مجموعه 25000 جلد، و 4 كارمند)، كتابخانه دانشكده حقوق و معارف اسلامی (تأسیس 1318، با مجموعه 125000 جلد و 13 كارمند) نام برد (7: 58-61، 64).

كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه تهران، نیز از قدیمی‌ترین كتابخانه‌های دانشگاهی تهران است كه با اهدای 1329 نسخه خطی محمد مشكوه در اواخر سال 1328ش. بنیان یافت و ساختمان جدید آن، در سال 1349، در 9 طبقه افتتاح شد. مجموعه كتاب‌های چاپی این كتابخانه در پایان سال 1376 به 321574 جلد رسیده كه از این تعداد در حدود 15000 جلد آن نسخه خطی بوده است. قدیمی‌ترین اثر در مجموعه كتاب‌های چاپ سنگی و نایاب این كتابخانه متعلق به 115 سال پیش است (25: 427-428).

تعداد كل كتابخانه‌های وابسته به این دانشگاه (طبق آمار سال 1370)، 24 واحد بوده كه دارای 900000 جلد كتاب و نشریه، و 235 نفر كارمند بوده است (7: 57-64).

كتابخانه مركزی دانشگاه صنعتی امیركبیر (تأسیس 1337، با 35000 جلد كتاب، و 32 كارمند)؛ كتابخانه مركزی دانشگاه الزهراء (تأسیس 1343، با 80000 جلد كتاب، و 23 كارمند)؛ كتابخانه مركزی دانشگاه شهید بهشتی (تأسیس 1349، با 250000 جلد كتاب، و 54 كارمند)؛ و كتابخانه دانشگاه صنعتی شریف (با 12000 جلد كتاب و 37 كارمند) از كتابخانه‌های دانشگاهی معتبر این استان به‌شمار می‌روند (:7 54، 75، 79، 97، 99). كتابخانه دانشگاه علامه طباطبایی نیز (طبق آمار سال 1376) مجموعه‌ای در حدود 60000 جلد كتاب، و 20 كارمند داشته و كتابخانه دانشكده علوم اجتماعی (با مجموعه 20000 جلد، 1300 نفر عضو، و 10 كارمند)، كتابخانه دانشكده اقتصاد (با مجموعه 36000 جلد، 2000 نفر عضو، و 10 كارمند)، و كتابخانه دانشكده روانشناسی و علوم تربیتی (با مجموعه 30000 جلد، 1800 نفر عضو، و 7 كارمند) وابسته به آن بوده است (20: 37).

كتابخانه‌های تخصصی

در این استان، كتابخانه‌های تخصصی متعددی كه وابسته به سازمان‌ها هستند می‌توان یافت كه برخی از مهم‌ترین آنها در اینجا مورد اشاره قرار می‌گیرد. كتابخانه انستیتو پاستور ایران در سال 1298 ش. تأسیس شد. این كتابخانه در سال 1370، دارای 1000 جلد كتاب و 2 كارمند بوده و از كتابخانه‌های تخصصی قدیمی این استان محسوب می‌شود (7: 12). در سال 1309 نیز كتابخانه مؤسسه علمی رازی كرج با مجموعه‌ای در حدود 6000 جلد و 9 نفر كارمند افتتاح گردید، و، به دنبال آن، كتابخانه‌های دیگری در سایر شهرستان‌های استان تشكیل شد، كه كتابخانه موزه ملی ایران (تأسیس 1316)، كتابخانه بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران (تأسیس 1340)، كتابخانه مركز آمار ایران (تأسیس 1344)، و كتابخانه انجمن آثار و مفاخر فرهنگی (تأسیس 1347) در زمره این كتابخانه‌ها هستند (7: 11، 16؛ 20: 47، 228، 238). كتابخانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در سال 1347 تأسیس شد كه تا سال 1370 دارای 37000 جلد كتاب و نشریه و 5 كارمند بوده است (7: 262). در سال 1353 كتابخانه سازمان انرژی اتمی ایران (با مجموعه 73500 جلد و 26 كارمند) و نیز در همان سال كتابخانه سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران (با مجموعه 20000 جلد و 10 كارمند) گشایش یافت (7: 159، 204). از دیگر كتابخانه‌های تخصصی قابل ذكر در این استان می‌توان از كتابخانه سازمان بهزیستی كشور (با مجموعه 14000 جلد، 1200 نفر عضو، و 6 كارمند)، كتابخانه وزارت كشاورزی (با مجموعه 21000 جلد، 700 نفر عضو، و 79 كارمند) و كتابخانه مركزی نهاد ریاست جمهوری (با مجموعه 30000 جلد، و 10 كارمند) نام برد (20: 38، 47-49).

كتابخانه مركز اسناد انقلاب اسلامی در سال 1360 تأسیس شد. مجموعه این كتابخانه در سال 1379، بالغ بر 32000 جلد كتاب و 6000 نسخه نشریه ادواری بوده است. بخش آرشیو این مركز نیز به جمع‌آوری، نگهداری، و سازماندهی اسناد تاریخی در موضوع انقلاب اسلامی و اسناد مربوط به سال‌های پس از 1300 ش. می‌پردازد (25: 437).

كتابخانه مركز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی همزمان با تأسیس این مركز، در سال 1362، بنیاد گردید. این كتابخانه، امروزه بزرگ‌ترین و معتبرترین كتابخانه تخصصی كشور به‌شمار می‌رود كه به‌منظور تدوین دایره‌المعارف بزرگ اسلامی فراهم آمده است. تعداد كارمندان این كتابخانه در 1378، بالغ بر 39 نفر و منابع كتابخانه در پایان سال 1379 به این شرح بوده است: كتاب‌های چاپی (فارسی، عربی، و زبان‌های اروپایی) 362152 جلد كه از این تعداد 8955 جلد آن عكسی و 1799 جلد آن خطی است. نشریات ادواری 2065 عنوان است كه شامل 1198 عنوان فارسی، 400 عنوان عربی و 512 عنوان به زبان‌های اروپایی است. علاوه بر این، كتابخانه دارای 1169 حلقه میكروفیلم، 3929 قطعه عكس و اسلاید، 187 عدد سی. دی.، و حدود 10000 برگ سند تاریخی است (18: 1؛ 23: 846).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

در سال 1278 ق. نخستین مدرسه توسط اروپاییان در تهران تأسیس شد و در 1289 ق. نیز اولین مدرسه توسط مدیران ایرانی در تهران گشایش یافت (14: 289، 524). پس از جنبش مشروطیت، "قانون اداری وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه" در 28 شعبان 1328 ق. به تصویب رسید. بر اساس ماده پنجم این قانون تشكیل كتابخانه و مجموعه‌های علمی و تاریخی در مدارس از جمله وظایف اداره معارف بود (14: 251)، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود نخستین كتابخانه‌های آموزشگاهی در استان در دست نیست.

تا پایان نیمه اول 1378، تعداد كل كتابخانه‌های آموزشگاهی استان تهران 3411 واحد بوده كه مجموعه‌ای در حدود 4700000 جلد كتاب داشته است (19: 1).

محمدحسن رجبی؛ مهناز علیجانی

مآخذ

1) "آستانه حضرت عبدالعظیم". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 1، ص 357؛ 2) آمارنامه استان تهران 1375. تهران: سازمان برنامه و بودجه استان تهران، 1376؛ 3) "ابن عمید". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، ص 342؛ 4) "ابن مسكویه". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 1، ص 56؛ 5) "اعتمادالسلطنه". فرهنگنامه كودكان و نوجوانان، ج 3، ص 53؛ 6) انصاری، نوش‌آفرین (محقق). "كتابخانه‌های ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب مشروطیت". آینده. س. دهم، 10 و 11 (بهمن 1363): 668-674؛ 7) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 8) "تهران". دایره‌المعارف تشیع، ج 5، ص 176-180؛ 9) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی كپی)؛ 10) رجبی، مهدی؛ میرمحمد صادق، سعید. "مسجد ومدرسه عالی شهید مطهری". ماهنامه دینی، فرهنگی، اجتماعی مسجد. س. چهارم، 20 (خرداد و تیر 1374): 53؛ 11) "ری". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[، ج 1، ص 1143-1144؛ 12) سپهر، محمدتقی‌بن محمدعلی. ناسخ‌التواریخ. تهران: كتابفروشی اسلامیه، ]بی تا[؛ 13) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛ 14) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه: بانیان و پیشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377؛ 15) "كتابخانه ابن عمید". دایره‌المعارف اسلامیه (ایران). ج 8، ص 152-153؛ 16) كتابخانه‌های ملی و بزرگ كشورهای جهان: آمار و اطلاعات 40 كتابخانه ملی و بزرگ جهان در چند سال اخیر. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1379؛ 17) كی‌منش، عباس. "كتابخانه‌های ایران در ادوار نخستین و میانه تمدن اسلامی"، در یاد نامه شهیدی. تهران: طرح نو، 1374، ص 769-795؛ 18) "گزارش سالانه كتابخانه مركز در 1379". تهران: مركز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، كتابخانه، 1379 (پلی كپی)؛ 19) "گزارش شماره 8: تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور". تهران: وزارت آموزش و پرورش، [1378](پلی كپی)؛ 20) گزارش فرهنگی كشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛ 21) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی كپی)؛ 22) "لیست مراكز ]كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان[ بر اساس استان‌ها". تهران: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی كپی)؛ 23) مجیدی، عنایت‌الله. "كتابخانه و مركز اسناد مركز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی"، در مجموعه مقالات كنگره بین‌المللی كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامی (21-23 شهریور 1374)، دفتر دوم: كتابخانه. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ؛1379 24) "معرفی كتابخانه مركزی و مركز اسناد مدرسه عالی شهید مطهری (2): بخش كتب خطی". رهنمون، 6 (پاییز 1372): 174-177؛ 25) نامجو، عباس. سیمای فرهنگی ایران. تهران: عیلام، 1378؛ 26) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1346.

منبع اصلی

تهران، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی