کتابخانه های خراسان

استان خراسان در شمال شرقی ایران قرار دارد و، به‌عنوان بزرگ‌ترین استان كشور، نزدیك به 20 درصد مساحت ایران را دربر می‌گیرد. از شمال به تركمنستان، از مشرق به افغانستان، از جنوب به استان‌های سیستان و بلوچستان و كرمان، و از مغرب به استان‌های یزد، اصفهان، سمنان، و گلستان محدود است. مساحت آن302966 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375)، 6047661 نفر است كه 57 درصد در شهرها و 33 درصد در روستاها ساكن هستند (11:16، 63).

این استان دارای 24 شهرستان، 59 شهر، 78 بخش، و 227 دهستان است. شهرستان‌های خراسان به ترتیب الفبایی عبارتند از: اسفراین، بجنورد، بردسكن، بیرجند، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، جاجرم، چناران، خواف، درگز، سبزوار، سرخس، شیروان، طبس، فردوس، فریمان، قائنات، قوچان، كاشمر، گناباد، مشهد، نهبندان، و نیشابور. مركز استان خراسان شهر مشهد است (16:16).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های شخصی
• ۳كتابخانه‌های عمومی
• ۴كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان
• ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۶كتابخانه‌های تخصصی
• ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۸كتابخانه‌های مساجد
  • ۸.۱مآخذ:

تاریخچه

سرزمین خراسان در زبان پهلوی "خوراسان" نامیده می‌شده كه به‌معنای سرزمین خورشید است. این نام در سده‌های بعد به همه مناطق شرقی جهان اسلام از كویر لوت تا هندوستان اطلاق گردیده است. فتح خراسان به دست سپاه اسلام به‌آسانی میسّر نگردید و نهایتاً در سال 31 هجری، عبدالله‌بن عامر به دستور عثمان اقدام به تسخیر طبس كرد (55:33). از دوران پیش از اسلام آثار متعددی در خراسان برجای مانده؛ به‌ویژه آنكه خاستگاه پارتیان (اشكانیان) در این منطقه قرار داشته است، ولی از كتابخانه‌های این دوران در منابع تاریخی ذكری نرفته است.

نخستین كتابخانه خراسان در دوران اسلامی، كه در منابع تاریخی نام برده شده، كتابخانه غزنه است كه در قرن دوم هجری پابرجا بوده و نسخه نفیسی از كتاب مقدس نیز در آن نگهداری می‌شده است. این كتابخانه دارای فهرست بوده و كتب گرانبهای آن در صندوق‌هایی قفل‌شده محافظت می‌گردیده است (995:9).

سامانیان كه به فرهنگ و ادب اهتمام می‌ورزیدند، در ماوراءالنهر كتابخانه‌های متعددی داشتند. ابن‌سینا (370-428 ق.) در شرح حال خود به كسب اجازه از نوح‌بن منصور سامانی (353-387 ق.) برای استفاده از كتابخانه وی در بخارا اشاره كرده و متذكر می‌شود كه این كتابخانه باشكوه به روش موضوعی طبقه‌بندی شده بود. استفاده ابن‌سینا از كتابخانه نوح‌بن منصور، این بهانه را به‌دست مخالفان وی داد كه ماجرای در آتش سوختن مجموعه كتابخانه را به او نسبت دهند تا به این وسیله اطلاعات موجود در كتاب‌ها فقط منحصر به ابن‌سینا گردد (25: ج 4، ص 2).

كتابخانه دیگری كه به سرنوشت كتابخانه نوح‌بن منصور دچار شد كتابخانه مسجد عقیل یا عقلا در نیشابور بود. حافظ ابرو (763-834 ق.) پس از ذكر حمله غُزها به این شهر در سال 548 ق. چنین می‌نویسد:

"از جمله خرابی كه در عهد غزان شد مسجدی بود كه آن را مسجد عقلا می‌گفتند و در آن خزانه كتب معتبر؛ چنان‌كه پنج هزار مجلد كتاب از انواع علوم در آنجا بر طلبه وقف بود، آتش زدند و هشت مدرسه از مدارس خلفا بود و هفده مدرسه كه مخصوص اصحاب شافعی بود و پنج كتابخانه دیگر كه در هر یك مبالغی كتاب بود بسوخت و هفت كتابخانه غارت كردند و مجموع به نرخ كاغذ و مقوا بفروختند" (63:8). این مطلب می‌توان به اهمیت و تعداد كتابخانه‌های نیشابور در قرن ششم هجری پی برد.

از جمله كتابخانه‌هایی كه در خراسان دوره سلجوقی وجود داشته می‌توان به كتابخانه سرخس و كتابخانه مدرسه خاتون مهد عراق در نیشابور اشاره كرد (20:5).

محمد عوفی (قرن 7 ق.) در تذكره لباب‌الالباب به نام سه كتابخانه اشاره می‌كند: نخست كتابخانه سرپل بازارچه بخارا كه وی دیوان اشعار بهرام گور، پادشاه ساسانی، را در آنجا مطالعه كرده است؛ دیگر كتابخانه سرد و آبدار سمرقند كه دیوان سلطان اتسز خوارزمشاه (492-551 ق.) در آن كتابخانه موجود بوده است؛ كتابخانه سوم نیز در سمرقند بوده كه عوفی از آن با نام "كتابخانه سرندیبی" یاد می‌كند. وی نسخه‌ای از رباعیات علی‌بن حسن باخرزی، شاعر قرن پنجم، را در آن كتابخانه دیده كه طرب‌نامه نام داشته است (22: ج 1، ص 20، 38، 70).

با حمله مغول به ایران، كتابخانه‌های بسیاری در سرزمین خراسان نابود شد؛ از جمله كتابخانه مدرسه مسعودبیك بخارا كه به نقل خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (648-718ق.) معظم‌ترین و معمورترین مدارس آن خطّه بود و در سال 671ق. در حمله آباقاخان مغول به همراه همه كتب نفیس آن در آتش سوخت (15: ج 3، ص 142). با ظهور دولت ایلخانی، كوشش‌های فراوانی در ارتقای فرهنگ جامعه صورت پذیرفت، ولی رونق و شكوه كتابخانه‌ها تا قرن نهم هجری میسر نگردید. جانشینان تیمور (771-807 ق.) در خراسان، اهمیت فوق‌العاده‌ای برای كتابخانه‌ها قائل بودند كه نظیر آن در هیچ دوره‌ای از تاریخ ایران مشاهده نمی‌شود.

كتابخانه‌های شخصی

به تصریح مسعود سعد سلمان ، سلطان مسعود غزنوی كتابخانه‌ای در دربار خود داشته كه مسعود سعد كتابدار آن بوده است (161:2). كتابخانه سلطان مسعود و كتابخانه نوح‌بن منصور سامانی را كه پیشتر به آن اشاره شد، باید قدیمی‌ترین كتابخانه‌های شخصی خراسان دانست كه در منابع به وجود آنها اشاره شده است. در قرن ششم هجری و در شهر خوارزم، كتابخانه رشیدالدین وطواط (480-573 ق.)، صاحب كتاب مشهور حدائق‌السحر فی الدقایق‌الشعر، دارای آوازه و اعتبار بوده و در اختیار همگان قرار داشته است (30: ج 2، ص 21). شهاب‌الدین سَمعانی (قرن 6 ق.)، عارف برجسته ایرانی در شهر مرو، كتابخانه بزرگی در خانقاه خود بنیان نهاد كه تا اوایل قرن هفتم هجری پابرجا بود (30: ج 2، ص 40). از كتابخانه‌های خراسان در قرن هشتم اطلاعی در دست نیست و این موضوع را باید از پیامدهای حمله مغول و نیز یورش تیمور در اواخر این قرن دانست. جانشیان تیمور، كه قلمرو آنها عموماً در خراسان بود، نسبت به جبران خرابی‌ها و فجایع تیمور تلاش فراوان كرده و دربار خود را پناهگاه نویسندگان و هنرمندان قرار دادند. شاهرخ ، بایسنغر، الغ بیگ، و حسین بایقرا از جمله امرای تیموری بودند كه در دربار خود كتابخانه‌ای مجلل و با شكوه بنا نهادند.

كتابخانه‌های خراسان در دوره تیموری، به‌ویژه در شهر هرات، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند، از جمله كتابخانه بایسنغر كه به نقل دولتشاه سمرقندی، چهل تن از هنروران، شب و روز در آنجا به آفرینش بدایع هنری مشغول بودند (233:31).

از دیگر شاهزادگان تیموری می‌توان به فریدون حسین میرزا، فرزند سلطان حسین بایقرا اشاره كرد كه فرمان تصدی كتابخانه وی خطاب به خواجه نصیر خطاط در كتاب بدایع الوقایع آمده است (29: ج 2، ص 1011). سلطان ابوسعید گوركانی و فرزندش احمد میرزا هریك در دربار خود كتابخانه‌ای داشتند (30: ج 2، ص 115؛ 12: 304).

در میان وزیران، امیرعلیشیر نوایی ، به‌سبب كتابخانه‌های متعددی كه در منطقه خراسان بنا نهاد، اهمیت ویژه‌ای دارد. برادر وی، درویش علی كوكلتاش ، نیز مشهورترین كتابدار هرات بوده است. از متون مربوط به قرن نهم، اطلاعات جالبی درباب كتابخانه‌های خراسان می‌توان به‌دست آورد. مهم‌ترین ویژگی این كتابخانه‌ها هنری بودن آنهاست. به این معنی كه كتابداران شاغل در كتابخانه‌ها هریك به هنری از هنرهای كتاب‌آرایی مشغول بودند. از خطاطان كتابخانه‌ها می‌توان به سلطانعلی مشهدی، خواجه شمس‌الدین محمد مروارید (وزیر سلطان ابوسعید)، مولانا معروف بغدادی، مولانا عبدالجمیل؛ و از صحافان و جلدسازان به مولانا میرقریشی، میرسعید متخلص به فغانی، و خواجه قوام‌الدین مجلِّد اشاره كرد. خواندمیر در حبیب السّیر از شخصی به نام فصیح‌الدین صاحب دارا یاد می‌كند كه از فضلای استرآباد بوده و پس از فوت امیرعلیشیر نوایی، متصدی كتابخانه بزرگ وی گردید (11: ج 4، 349).

كتابخانه منشار، متعلق به همسر شیخ بهایی (قرن 11 ق.)، كه از پدرش به‌ارث برده بود و همچنین كتابخانه ابراهیم‌بن محمد نصیر مدرّس، از خادمان آستانه مقدس حضرت رضا (ع)، جزو كتابخانه‌های شخصی شهر مشهد در دوره صفوی است كه مجموعه كتاب‌های این دو كتابخانه وقف كتابخانه آستان قدس رضوی گردید (48:28).

در عصر قاجاریه نیز كتابخانه‌های شخصی حاج ملاهادی سبزواری (1212-1289 ق.) در سبزوار و شیخ عبدالحسین بالاخیابانی در مشهد و ساعد نیّری در نیشابور قابل توجه است. عبدالحسین بالاخیابانی بیش از 2000 نسخه خطی برای كتابخانه خود فراهم آورده بود كه پس از مرگ وی به كتابخانه ملی ملك فروخته شد (28: 48-50).

كتابخانه‌های عمومی

كتابخانه عزیزیه مرو را، كه در مسجد جامع این شهر قرار داشته، می‌توان كتابخانه عمومی مهمی در دوره سلطان سنجر سلجوقی (477-552 ق.) دانست كه دوازده‌هزار جلد كتاب موجود در آن وقف عام بوده است (24:9). مرو تا اوایل قرن هفتم نیز كتابخانه‌های متعددی داشته كه اغلب آنها عمومی بوده است. یاقوت حموی (قرن 7 ق.) تصریح می‌كند كه بیشتر اطلاعات كتاب مفصل خود، معجم‌البلدان، را از كتاب‌های موجود در كتابخانه‌های مرو استخراج كرده است. وی امانت گرفتن كتاب را در شهر مرو بسیار ساده و غالباً بدون وجه‌الضّمان قید كرده و یادآور می‌شود كه 200 جلد از كتاب‌های این كتابخانه‌ها به‌طور همزمان در نزد وی امانت بوده است. یاقوت می‌نویسد كه اگر مغولان به مرو حمله نمی‌كردند، هرگز از آن شهر خارج نمی‌شد (32: ج 4، ص 509-510).

نخستین كتابخانه عمومی به مفهوم امروزی آن در سال 1327 ق. در شهر مشهد توسط عده‌ای از مشروطه‌خواهان كه با عنوان "انجمن سعادت خراسان" فعالیت می‌كردند، تأسیس گردید. قرائتخانه سعادت را فردی به نام محمد صادق تبریزی در محله بالاخیابان و در كنار مدرسه رحیمیه راه‌اندازی و استفاده از آن را برای همگان رایگان اعلام كرد. مدیر این قرائتخانه شخصی به نام میرزا اسدالله و ساعت كار آن "هر روز یك ساعت از روز گذشته الی دو ساعت از شب رفته" بوده است. این قرائتخانه پس از مدت كوتاهی تعطیل گردید (677:4).

در 1303، سیدحسین موسوی نسل، معروف به ادیب بجنوردی (1261-1341)، طی نامه‌ای به سلیمان میرزا اسكندری، وزیر فرهنگ وقت، تأسیس "كتابخانه معارف خراسان" را پیشنهاد می‌كرد. با موافقت سلیمان میرزا، كار تجهیز كتابخانه و خریداری كتاب آغاز می‌گردید. از جمله نامه‌ای برای ادوارد براون (1862-1926)، مستشرق معروف انگلیسی، ارسال شد و در آن از وی درخواست چند جلد كتاب در حوزه ایران‌شناسی گردید. براون نیز نامه‌ای به همراه 19 جلد كتاب برای اداره فرهنگ خراسان فرستاد كه اصل این نامه در سوابق كتابخانه موجود است (23:19). سرانجام در هشتم تیر 1303 كتابخانه در محل باغ نادری مشهد تأسیس گردید. كتابخانه و قرائتخانه معارف خراسان كه بعدها به "كتابخانه عمومی فرهنگ و هنر مشهد" تغییر نام یافت، در طول حیات خود چندین بار دچار جابه‌جایی گردید و نهایتاً در 19 آبان 1339 به محل فعلی انتقال یافت (30:19). در حال حاضر، این كتابخانه با نام "كتابخانه دكتر شریعتی" در خیابان امام خمینی (ره) مشهد فعالیت می‌كند (447:20).

برخی كتابخانه‌های عمومی مشهد و سایر شهرهای خراسان عبارتند از: كتابخانه عمومی فردوسی (تأسیس 1347)؛ كتابخانه عمومی علامه طباطبایی (تأسیس 1348)؛ كتابخانه عمومی طبرسی (تأسیس 1347)؛ كتابخانه عمومی نواب صفوی (تأسیس 1348)؛ كتابخانه عمومی شهید باهنر (تأسیس 1349)؛ كتابخانه عمومی خیام نیشابوری (تأسیس 1338)؛ كتابخانه عمومی اسفراین (تأسیس 1348)؛ كتابخانه عمومی بجنورد (تأسیس 1341)؛ كتابخانه عمومی بیرجند (تأسیس 1339)؛ كتابخانه عمومی تایباد (تأسیس 1344)؛ كتابخانه عمومی تربت جام (تأسیس 1344)؛ كتابخانه عمومی تربت حیدریه (تأسیس 1346)؛ كتابخانه عمومی سبزوار (تأسیس 1332)؛ كتابخانه عمومی سرخس (تأسیس 1347)؛ كتابخانه عمومی طبس (تأسیس 1313)؛ كتابخانه عمومی كاشمر (تأسیس 1347)؛ و كتابخانه عمومی گناباد (تأسیس 1349) (20: 363-468؛ 28: 72-87).

تا پایان سال 1378 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان 106 واحد، با مجموعه 1064689 جلد كتاب و نشریه، 62250 نفر عضو، و 265 كارمند بوده است، علاوه بر این، تعدادی از كتابخانه‌های عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در استان فعالیت دارند كه (طبق آمار سال 1376) مجموعه كل آنها در حدود 4000 جلد و 8325 نفر عضو است (1:10؛ 34:23).

كتابخانه آستان قدس رضوی و كتابخانه مسجد گوهرشاد نیز، از حیث ارائه خدمات به همگان، عمومی محسوب می‌شوند.

كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان

نخستین كتابخانه كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان استان خراسان در شهر مشهد به سال 1347 در پارك میرزا كوچك‌خان تأسیس گردید. در سال 1360 تعداد كتابخانه‌های كانون در سطح استان خراسان، 24 واحد و در سال 1378، 34 واحد به همراه 7 مركز پستی و 4 مركز سیّار بوده است. طبق آمار سال ،1378 وضعیت این كتابخانه‌ها به شرح زیر است: تعداد اعضا 24000 نفر، تعداد كتاب‌ها 368000 جلد، میزان امانت 399000 جلد، و تعداد كاركنان 169 نفر (504:24).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

دبیرستان فردوسی مشهد، نخستین مدرسه به سبك جدید است كه از ابتدا دارای كتابخانه با مجموعه‌ای از كتاب‌های فارسی و انگلیسی بوده است. افتتاح دبیرستان فردوسی به سال 1300 ش. بازمی‌گردد. از دبیرستان‌های سایر شهرهای خراسان می‌توان به دبیرستان شوكتی بیرجند اشاره كرد كه در سال 1287 شمسی تأسیس گردید و كتابخانه‌ای در اختیار داشت. در سال‌های بعد نیز كتابخانه‌های متعددی در مدارس مشهد احداث گردید كه می‌توان از كتابخانه دبیرستان فروغ (تأسیس 1316)، كتابخانه دبیرستان ابومسلم (تأسیس 1317)، كتابخانه دبیرستان ابن یمین (تأسیس 1322) و كتابخانه دبیرستان دكتر شریعتی (تأسیس 1313) نام برد (28: 128، 135، 145). بر طبق آمار ارائه‌شده از سوی آموزش و پرورش خراسان (سال 1378)، تعداد 250 كتابخانه آموزشگاهی در سطح استان فعالیت داشته‌اند (46:13).

كتابخانه‌های تخصصی

كتابخانه رصدخانه اُلُغ بیگ (تأسیس 823 ق.) در سمرقند را باید مهم‌ترین كتابخانه تخصصی قرون گذشته به‌شمار آورد. علاقه شخصی الغ بیگ به نجوم سبب گردید كه مجموعه ارزشمندی از آثار دانشمندان نجوم و ریاضیات، نظیر ابوریحان بیرونی، عبدالرحمان صوفی، خیام، بوزجانی، و خواجه نصیرالدین طوسی در كتابخانه وی فراهم آید (121:21).

از جمله كتابخانه‌های تخصصی فعلی استان خراسان می‌توان به كتابخانه روزنامه خراسان (تأسیس 1328)، كتابخانه مركز صدا و سیمای مشهد (تأسیس 1350)، كتابخانه آرامگاه فردوسی در طوس وابسته به سازمان میراث فرهنگی خراسان (تأسیس 1352)، كتابخانه اسرار وابسته به سازمان میراث فرهنگی خراسان در سبزوار (تأسیس 1356)، كتابخانه مركز آموزش كشاورزی بیرجند (تأسیس 1357)، كتابخانه مرجع بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی (تأسیس 1363)، و كتابخانه سازمان میراث فرهنگی شهرستان بیرجند (تأسیس 1377) اشاره كرد (6: 208، 181، 157؛ 170:27).

كتابخانه‌های دانشگاهی

سلطان محمود غزنوی (360-421 ق.) در شهر غزنه مدرسه‌ای بنا كرد كه كتابخانه معتبری در خود داشته است (422:7). در مدرسه پریزاد مشهد كه از ساخته‌های دوره تیموری است نیز كتابخانه باارزشی برای استفاده طلاّب و دانشجویان وجود داشت. مؤسس این مدرسه، پریزاد خانم (قرن 9 ق.) ندیمه گوهرشاد، بوده و تاریخ بنای آن به زمان اقامت شاهرخ در مشهد بازمی‌گردد (205:17)، ولی بر اساس اطلاعات مندرج در كاشیكاری‌های موجود، در سال 1091 ق. و در دوره شاه سلیمان صفوی (1057-1105 ق.) تعمیرات اساسی در آن صورت گرفته است (133:34).

در دوره صفوی دو مدرسه در شهر مشهد كتابخانه‌های معتبری داشته‌اند. نخست مدرسه فاضلیه كه بنای آن را علاء الملك تونی در سال 1075 ق. به نام شاه عباس دوم (1052-1077 ق.) به‌پایان رسانید. فریزر (1783-1856)، جهانگرد انگلیسی، ارزش كتاب‌های این كتابخانه را 70000 تومان برآورد كرده است. دیگری مدرسه نواب است كه آن نیز در زمان شاه سلیمان صفوی (1077-1105 ق.) تأسیس گردید. بانی آن شخصی به نام میرزا صالح نقیب رضوی بوده كه تا پایان عمر به‌طور مستمر برای كتابخانه مدرسه كتاب می‌خریده است. در سال 1312 ش. این مدرسه تبدیل به دبیرستان معقول و منقول گردید و كتابخانه نیز در محل جدید خود، واقع در داخل مدرسه، مستقر شد. این كتابخانه بیش از هزار نسخه خطی دارد (1: ج 2، ص 250؛ 30: ج 2، ص 144).

در میان كتابخانه‌های جدید دانشگاهی باید از كتابخانه دانشكده پزشكی دانشگاه علوم پزشكی مشهد نام برد كه در سال 1328 ش. تأسیس گردید و در سال 1369 بیش از 18000 جلد كتاب داشته است. مهم‌ترین كتابخانه دانشگاهی استان خراسان كتابخانه دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد است كه در سال 1335 به همت دكتر علی‌اكبر فیاض (1277-1350)، رئیس وقت دانشكده ادبیات و با حدود 400 جلد كتاب تأسیس شد. این كتابخانه در سال 1342 به ساختمان جدید انتقال یافت و پس از درگذشت فیاض، نام كتابخانه به‌منظور قدردانی از وی به كتابخانه فیاض تغییر یافت. طبق آمار سال 1374، كتاب‌های چاپی این كتابخانه بیش از 87000 جلد و كتاب‌های خطی آن نزدیك به 500 جلد بوده است (3: 145-149).

كتابخانه دانشكده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد (تأسیس 1337) نیز از كتابخانه‌های باسابقه خراسان محسوب می‌شود كه در سال 1374 بیش از 52000 جلد كتاب چاپی و 2000 نسخه خطی و 10 نفر كارمند در اختیار داشته است (150:18-154).

كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه فردوسی مشهد در سال 1350 تأسیس گردید و تاكنون فعالیت‌های متعددی را انجام داده كه از جمله می‌توان به انتشار فهرست‌برگه‌های چاپی كتابخانه و برگزاری سه همایش درخصوص كتابخانه‌های دانشگاهی (سال‌های 1371، 1373، و 1378) اشاره كرد. از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی استان خراسان باید از كتابخانه دانشكده علوم (تأسیس 1341)، كتابخانه دانشكده كشاورزی (تأسیس 1354)، كتابخانه دانشكده مهندسی (تأسیس 1354)، كتابخانه مجتمع آموزشی عالی بیرجند (تأسیس 1355)، كتابخانه مركزی دانشگاه علوم پزشكی مشهد (تأسیس 1363)، كتابخانه دانشگاه علوم پزشكی بیرجند (تأسیس 1366)، و كتابخانه آموزشكده خیام مشهد (تأسیس 1371) نام برد (6: 114، 139، 141، 145، 147، 148؛ 503:14).

كتابخانه‌های مساجد

در ادوار گوناگون تمدن اسلامی، از كتابخانه‌های مساجد به‌عنوان كتابخانه‌های عمومی یا كتابخانه‌هایی در خدمت طلاّب و اهل علم استفاده می‌گردیده كه این مسئله در حال حاضر نیز كمابیش صادق است. كتابخانه‌های فعال مساجد در استان خراسان (طبق آمار سال 1378) 67 واحد بوده و جمعاً دارای 134200 جلد كتاب، 11159 عضو، و 206 نفر كارمند (26 كتابدار و 180 غیركتابدار) است. از مجموع 67 كتابخانه مسجد در استان خراسان، 38 واحد در شهر مشهد و 29 واحد در سایر شهرهای استان فعالیت دارند (1:26-6). از جمله كتابخانه‌های مساجد در شهر مشهد می‌توان به كتابخانه مسجد گوهرشاد (تأسیس 1322)، كتابخانه مسجدالرضا (تأسیس 1361)، و كتابخانه مسجد امام صادق (ع) (تأسیس )1370 اشاره كرد (5:26).

مآخذ:

1) اعتماد السطنه، محمدحسن بن علی. مطلع‌الشمس. تهران: پیشگام، 1362؛ 2) افشار، ایرج. "كتابداری در كتابخانه‌های قدیم ایران". بررسی‌های تاریخی. س. نهم، 2 (خرداد و تیر 1353): 151-170؛ 3) افضلی، رضا. "كتابخانه دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد". مشكوه (ویژه‌نامه كنگره كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامی). 47 (تاسبتان :1374 145-149؛ 4) انصاری، نوش‌آفرین. "كتابخانه‌های ایران از دارالفنون تا انقلاب مشروطیت : آینده. س. دهم 10 و 11 (دی و بهمن 1363): 667-679؛ 5) بیهقی، علی‌بن زید. تاریخ بیهقی. تصحیح احمد بهمنیار. تهران: بنگاه دانش، 1317؛ 6) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 7) جرفادقانی، ابوالشرف ناصح. ترجمه تاریخ یمینی. به اهتمام جعفر شعار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345؛ 8) حافظ ابرو، عبدالله‌بن لطف‌الله. جغرافیای حافظ ابرو (قسمت ربع خراسان) . به‌كوشش نجیب مایل هروی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349؛ 9) حبیبی، عبدالحی. "كتابخانه غزنه در قرن دوم هجری". راهنمای كتاب . س. پنجم، 11 و 12 (بهمن و اسفند 1341): 995-996؛ 10) "خلاصه گزارش سه‌ماهه كتابخانه‌های عمومی كشور 1378". ]تهران[: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 ]پلی‌كپی[؛ 11) خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. حبیب السیر. به تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: خیام، 1362؛ 12) همو. خلاصه‌الاخبار. نسخه خطی شماره 226. كتابخانه ملی ملك؛ 13) دیانی، محمدحسین. "كتابخانه‌های خراسان در سال 1378". كتابداری و اطلاع‌رسانی. س. دوم، 2 (تابستان 1378): 46؛ 14) راهنمای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، حوزه معاونت دانشجویی، 1375؛ 15) رشیدالدین فضل‌الله. جامع التواریخ. ج :3 از آغاز داستان هلاكوخان تا پایان داستان غازان‌خان. به‌اهتمام عبدالكریم علی اوغلی علیزاده. باكو: فرهنگستان علوم آذربایجان، 1967 م. = 1346؛ 16) سالنامه آماری كشور، 1377. تهران: مركز آمار ایران، 1378؛ 17) سلطان‌زاده، حسین. تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: آگاه، 1364؛ 18) سلطانی گلشیخی، عباسعلی. "كتابخانه دانشكده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مهشد". مشكوه (ویژه‌نامه كنگره كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامی). 47 (تابستان 1374): 150-154؛ 19) شاكری، رمضانعلی. تاریخچه كتابخانه عمومی فرهنگ و هنر مشهد. مشهد: اداره كل فرهنگ و هنر خراسان، 1355؛ 20) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛ 21) صدری افشار، غلامحسین. سرگذشت سازمان‌ها و نهادهای علمی در ایران. تهران: وزارت علوم، ؟135؛ 22) عوفی، محمدبن محمد. لباب الالباب، به‌تصحیح ادوارد براون. لیدن: بریل، 1906 م. = 1284؛ 23) گزارش فرهنگی كشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛ 24) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". ] تهران[: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان. معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛ 25) مجتبایی، فتح‌الله. "ابن سینا". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. ج 4، ص 1-49؛ 26) مدیریت امور كتابخانه‌های ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد به معاونت پژوهشی كتابخانه ملی. نامه. مورخ 20 بهمن 1378؛ 27) ناجی، محسن. "كتابخانه مرجع بنیاد پژوهش‌های اسلامی". مشكوه. (ویژه‌نامه كنگره كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامی). 47 (تابستان 1374): 169-172؛ 28) نیك‌پرور، محمد. كتابخانه‌های استان خراسان از آغاز اسلام تا عصر حاضر. مشهد: اداره كل فرهنگ و هنر خراسان، 1351؛ 29) واصفی هروی، زین‌الدین محمود. بدایع الوقایع. به‌كوشش الكساندر بولدیروف. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349؛ 30) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1347؛ 31) همو. "هنر كتاب‌سازی در ایران". راهنمای كتاب. 4 و 5 و 6 (تیر ـ شهریور 1350): 227-256؛ 32) یاقوت حموی، یاقوت‌بن عبدالله. معجم‌البلدان . تهران: اسدی، 1344؛ 33) یعقوبی، احمدبن اسحاق. البلدان. ترجمه محمد ابراهیم آیتی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1347؛

34) Okane, Bernard. Timurid Architecture in Khurasan. Costa Mesa: Mazda publishers, 1987.

منبع اصلی

خراسان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

غلامرضا امیرخانی