کتابخانه های قم
استان قم در مركز كشور واقع شده و از شمال به استان تهران و استان مركزی، از جنوب به استان مركزی و استان اصفهان، و از غرب به استان مركزی محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 1038424نفر و مساحت آن 11237 كیلومترمربع است (9). این استان از یك شهرستان تشكیل شده، مجموعآ دارای 5 شهر، 4 بخش، 9 دهستان، و 363 آبادی است. مركز این استان شهر قم است (8: 23؛ 10: 14).
فهرست
- ۱تاریخچه
- ۲كتابخانههای مدارس دینی
- ۳كتابخانههای شخصی
- ۴كتابخانههای عمومی
- ۵كتابخانههای مساجد و اماكن مذهبی
- ۶كتابخانههای آموزشگاهی
- ۷كتابخانههای تخصصی
- ۸كتابخانههای دانشگاهی
- ۹مآخذ
تاریخچه
درباره قدمت قم و تاریخ بنای آن اختلافنظر وجود دارد. برخی معتقدند كه این شهر پیش از دوره اسلامی وجود داشته و برخی دیگر تاریخ بنای قم را به دوره بعد از اسلام نسبت دادهاند (8: 25). بر اساس نظر باستانشناسان كنارههای غربی كویر ایران ــ قم، كاشان، و ساوه ــ از نخستین و قدیمیترین مناطقی هستند كه بشر با استقرار خویش در آن مناطق تمدنهایی را پیریزی كرده است (18: 7، 28). توجه به محل اصلی شهر قم كه خرابههای آن اكنون در یك كیلومتری شرق شهر مشاهده میشود و نیز توجه بهنام قرای اطراف شهر و وضع زندگی سكنه آن شكی باقی نمیگذارد كه این شهر مدتها پیش از اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است (7: ج 11، ذیل "قم"). معتقدان این نظریه پادشاهان باستانی ایران را موجد بنای شهر میدانند و از ترقی و رشد آن در زمان هخامنشیان سخن گفتهاند (11: 646). این شهر توسط اسكندر ویران شد، پس از آن قباد ساسانی (487-531م.) به عمران و آبادی آن همت گمارد (16: 25). آنهایی كه بنای شهر قم را مربوط به دوران اسلامی میدانند، معتقدند با كوچ قبیله اشعری (از قبایل عرب) در دهههای پایانی قرن اول هجری به ایران و سكونت در قم، این منطقه به معنای مرسوم آن زمان حالت شهر به خود گرفت و نام قم به آن اطلاق شد (14: ج 1، ص 61-62؛ 16: 20، 25). شهر قم از ابتدای حضور اشعریون به سبب تسلط آنان ــ در گوشه واقع شدن شهر، و بیتوجهی خلفا به آن ــ پایگاهی امن و از مناطق مهم اسكان علویان و شیعیان مهاجرِ به ستوه آمده از جور حكام اموی و عباسی بود كه این منطقه را به كانونی علیه دارالخلافه تبدیل كرده بودند، به این جهت شهر ویرانیهای مكرر را در برابر شورشهای مكرر تجربه كرد (7: ج 11، ذیل "قم"؛ 8: 26؛ 15: ج 2، ص 2080). قم در زمان هارونالرشید پس از تجزیه اصفهان استقلال یافت و دارای عناوینی چون دارالمؤمنین و دارالایمان گشت (14: ج 1، ص 62). قم در دوره آلبویه به سبب نفوذ مردان سیاست خود در دستگاه حكومت، چون ركنالدوله دیلمی و صاحب بن عبّاد، كه نخستین كتاب مستقل در تاریخ قم به خواست وی به رشته تحریر درآمد، در ابعاد مختلف رشد و توسعه یافت (8: 29). در دوره سلجوقیان هم حضور چهرههای سیاسی و متصدی امور، سبب عمران و ترقی قم شد. تا دوره صفویه قم دوبار بهكلی منهدم شد. اما صفویان قم را مورد توجه خاص قرار دادند و این شهر از مراكز مهم فرهنگی و فقهی شیعه گردید (15: ج 2، ص 2080). پس از دوره صفویه تا قاجاریه، قم همچنان مورد بیمهری بود. با اغماض از روش برخی سلاطین قاجار، این شهر و بارگاه حضرت معصومه (س) مورد عنایت قاجاریان قرار گرفت (8: 32؛ 15: ج 2، ص 2080). مراكز و مؤسساتی در سدههای سوم و چهارم هجری بهكار تعلیم و نشر احادیث ائمه اشتغال داشتند و شهر قم را در شمار نخستین مراكز علمی شیعیان درآوردند. امام صادق (ع) در روایات چندی از قم بهعنوان ملجأ شیعیان یاد میكند كه خود دلیلی بر تأیید تفكر اهل این دیار است (5: ج 7، ص 391).
از سالهای گذشته در قم اهمیت مدرسه و علم با وجود كتابخانه و بسط آن برابری میكرده است و از آنجا كه همواره قم بهعنوان یك پایگاه دینی و فقهی شناخته شده است، كتابخانههای دینی و موضوعات وابسته نیز در آن تشكیل شده است. بیشتر استفادهكنندگان این كتابخانهها طلاب علوم دینی بودهاند. از قدیمیترین كتابخانهها در قم كتابخانه هندوی قمی، زینالملك ابوسعد است. وی مدرسه قاضی محمد وزّان را بنا نهاد و جنب آن كتابخانهای ساخت كه بهنام او شهرت گرفت.
كتابخانههای مدارس دینی
كتابخانه مدرسه فیضیه از جمله مهمترین كتابخانههای مدارس علمیه است. مدرسه فیضیه كه جایگزین مدرسه آستانه شده است، در 1349ق. توسط آیتالله عبدالكریم حائری گشایش یافت (1: 407؛ 8: 57؛ 12: 204؛ 14: ج 1، ص 110؛ 24: ج 2، ص 214). پس از ایشان آیتالله بروجردی تصدی امور حوزه و مدرسه را بر عهده داشت و به توسعه و تكمیل كتابخانه آن همت گمارد (3: 91؛ 6: 201ـ202؛ 12: 204). مدرسه نجف قلی بیك تنكابنی ( -1099)، در 1095 یا اندكی پیش از توسط خودش در قم بنا نهاده شد و تعدادی كتاب بر آن وقف گردید (21: 223). مدرسه مؤمنیه (تحویلخانه)، كتابخانهای معتبر داشت كه در طول زمان به تاراج رفت و مخروبه شد. مدرسه خان، از مدارس دینی دوره صفویه، توسط مهدی قلیخان در 1123ق. بنیان نهاده شد (20: ج 2، ص 235). در 1379ق. آیتالله حسین بروجردی كتابخانه آن را تجهیز و راهاندازی كرد. این كتابخانه اكنون زیرنظر مسئول كتابخانه مدرسه فیضیه اداره میشود (6: 203، 226). مدرسه علوم دینی جهانگیرخان از مدارس دوره صفوی است كه بهدست جهانگیرخان تعمیر و صاحب كتابخانه گردید. نصرالله مستوفی گرگانی در 1278ق. آن را تعمیر و مرمت كرد و مدرسه ناصری نامیده شد (8: 58-59). كتابخانه مدرسه حجتیه توسط آیتالله حجت در 1331 تأسیس شد (12: 210؛ 14: ج 2، ص 737؛ 23: 105؛ 24: ج 2، ص 214). كتابخانه مدرسه شهید حقانی وابسته به مدرسه علمیه حقانی از دیگر كتابخانههای علوم دینی است (3: 91).
كتابخانههای شخصی
كتابخانه هندوی قمی زینالملك ابوسعد كه پیشتر به آن اشاره شد، از قدیمیترین كتابخانههای شخصی استان قم است. برخی از كتابخانههای شخصی برجسته این منطقه عبارتند از: كتابخانه میرزامحمدطاهر قمی از محدثان معروف و مؤلف كتاب مباحثهالنفس كه كتابهای كتابخانه وی همه با تاریخ 1050 به مهر وی ممهور است (24: ج 2، ص 26، 41)؛ كتابخانه لطفعلی آذر بیگدلی مؤلف تذكره آتشكده، شاعر و پایهگذار بازگشت مكتب ادبی در دوره زندیه كه شامل هزار جلد مخطوطات بوده است (23: 89؛ 24: ج 2، ص 158)؛ كتابخانه آیتالله خوانساری كه مجموعهای ممتاز از كتب فقه و اصول جعفری را دربرمیگیرد؛ كتابخانه شیخ هادی بروجردی؛ كتابخانه آیتالله صدر (24: ج 2، ص 109ـ110، 204)؛ كتابخانه آیتالله مرعشی نجفی كه در تاریخ 1386ق. با 1300 جلد كتاب افتتاح شد و اكنون بهعنوان بزرگترین گنجینه اسناد و كتب شیعی در اختیار دانشپژوهان قرار دارد (1: 401؛ 8: 112؛ 24: ج2، ص204)؛ كتابخانه برقعی كه چند دهه از تشكیل آن میگذرد (3: 91؛ 23: 110)؛ كتابخانه شخصی آیتالله بروجردی كه كتابهای فراوانی اعم از چاپی و خطی را گرد آورده بود (6: 198). وی در زمان حیاتش كتابخانه ارزشمند خود را وقف كتابخانه عمومی مسجداعظم كرد كه خود بنیانگذار آن است (1: 401؛ 6: 200؛ 23: 110؛ 24: ج 2، ص 199).
كتابخانههای عمومی
كتابخانههای عمومی، به مفهوم امروزی، در سالهای اخیر بهصورت حقوقی و حقیقی در قم شروع به فعالیت كردند. نخستین كتابخانه عمومی وابسته به ادارهكل ارشاد اسلامی در 1376 تأسیس شد و در سالهای بعد به 9 واحد افزایش یافت. كتابخانه عمومی آیتالله خامنهای، كتابخانه عمومی شهدای نوبهار (3: 87؛ 8: 112)، كتابخانه عمومی یادگار امام (ره)، كتابخانه عمومی امام خمینی (ره) حاجیآباد، و كتابخانه عمومی شهدای صرم (روستای صرم)، از آن جملهاند. طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای عمومی قم 12 واحد، تعداد مجموعه آنها 93250 جلد، تعداد اعضا 12550 نفر، و تعداد مراجعان 155610 نفر بوده است (22).
نخستین كتابخانه كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان استان در 1349 بهنام كتابخانه مركز شماره 1 تأسیس شد و بعد از آن 4 كتابخانه دیگر باعنوان مراكز 2 الی 5 در این استان تأسیس شد. مجموع كتابخانههای كودكان و نوجوانان استان قم (تا پایان مهر 1380) 5 واحد بود و مجموعآ دارای 23903 جلد كتاب و 1298 نفر عضو بودهاند (19: 1). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان به 7 واحد كتابخانه ثابت رسیده است (22).
كتابخانههای مساجد و اماكن مذهبی
كتابخانه دارالتبلیغ اسلامی از كتابخانههای مهم حوزه علمیه قم است كه توسط آیتالله شریعتمداری تأسیس شد (12: 215؛ 14: ج 1، ص 110). از جمله كتابخانههای اماكن مذهبی در سطح استان قم میتوان به كتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) كه در 1331 تأسیس شد، كتابخانه مؤسسه باقرالعلوم، و كتابخانه بنیاد معارف اسلامی اشاره كرد (1: 401؛ 3: 91؛ 8: 112؛ 12: 210؛ 14: ج 1، ص 577). كتابخانه تخصصی صاحبالزمان (عج) وابسته به امور فرهنگی مسجد مقدس جمكران با هدف اطلاعرسانی به محققان پیرامون زندگی و معارف حضرت مهدی (عج) در 1376 تأسیس شد و به همین منظور تمام آثار مكتوب و غیرمكتوب پیرامون امام زمان (عج) را جمعآوری، تلخیص، چكیدهنویسی، و طبقهبندی میكنند (13: 44-48).
دبیرخانه امور مساجد قم با همكاری كانونهای فرهنگی و هنری مساجد، محلهای مناسبی در داخل یا جنب مسجد را به كتابخانه اختصاص داده و امكان استفاده عموم از منابع را بهوجود آوردهاند. كتابخانه عمومی مهدی موعود، كتابخانه عمومی المصطفی (ص)، كتابخانه عمومی امام حسن (ع)، و كتابخانه عمومی توحید از آن جملهاند (3: 88، 89). كتابخانه عمومی مسجد جمكران كه تحت نظارت تولیت آستان مقدس جمكران فعالیت میكند، در 1374 تأسیس شد (2: 50). كتابخانه مسجد اعظم قم به همت آیتالله حسین بروجردی در 1340 تأسیس شد. طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای مساجد این استان 36 باب، تعداد كتاب 158981 جلد، و تعداد اعضا 7840 نفر بوده است (22).
كتابخانههای آموزشگاهی
تا قبل از 1318ق. مدرسه و یا آموزشگاه به سبك و اصول جدید در قم وجود نداشت و مراكز تعلیم و تربیت منحصر به مكتبخانههای قدیمی بود. نخستین مدرسه بهنام فاطمیه توسط حسن رشدیه تأسیس شد. نخستین مدرسه دولتی نیز در 1300ش. ایجاد شد (1: 463-464). در این مدارس، كتابخانههای آموزشگاهی چندان مورد توجه نبود. امروزه در مدارس ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستان حداقل یك اتاق كوچك به كتابخانه اختصاص داده شده است. علاوه بر آن، در هر یك از نواحی آموزش و پرورش استان، كتابخانهای در كانون فرهنگی ناحیه تشكیل شده است. این كتابخانهها را ادارات آموزش و پرورش تجهیز و راهاندازی كردهاند. كانون فرهنگی امام خمینی، كانون معراج، كانون حضرت زینب، كانون حضرت سلمان، و كانون حضرت اباذر از آن جملهاند (3: 88). طبق آمار 1382، تعداد كتابخانههای مدارس دولتی این استان 727 واحد و مجموع كتابهای آن 745365 جلد است (22).
كتابخانههای تخصصی
از كتابخانههایی كه بهدلیل وابستگی به سازمانها و مؤسسات، تخصصی محسوب میشوند، لكن ممكن است مجموعه این كتابخانهها تخصصی نباشد، میتوان به كتابخانههای هلالاحمر، كتابخانه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، مركز تربیت مربی كودكان و نوجوانان، و كتابخانه كوثریه وابسته به امور بانوان استانداری قم اشاره كرد (3: 90-91؛ 17: 34، 53).
كتابخانههای دانشگاهی
قدیمیترین كتابخانه دانشگاهی استان، متعلق به مجتمع آموزشی عالی قم است كه در 1349 تأسیس شد (4: 216). دانشگاه قم نیز كتابخانهای دارد (17: 37). تعداد كتابخانههای دانشگاهی این استان در 1382، در حدود 18 واحد، تعداد كتابهای آنها 366608 جلد، تعداد اعضا 12076 نفر، و تعداد مراجعان 93630 نفر بوده است (22).
مآخذ
1) ابن الرضا، حسین. قم (اجتماعی ـ اقتصادی). قم: مؤلف، 1365؛
2) ابودلف خرزجی، مسعر بن مهلهل. سفرنامه ابودلف در ایران. با تعلیقات ولادیمیر مینورسكی، ترجمه ابوالفضل طباطبائی. تهران: فرهنگ ایران زمین، 1342؛
3) "ارزیابی كتابخانههای عمومی و اختصاصی استان قم". پیام كتابخانه. س. دهم، 3 (پاییز 1379): 86-94؛
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایرانداخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ]تهران[: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛
6) دوانی، علی. زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی: با تجدیدنظر و اضافات. تهران: نشر مطهر، 1372؛
7) دهخدا، علیاكبر. لغتنامه. ج 11، ذیل "قم"؛
8) زندهدل، حسن. استان قم: تهران: نشر ایرانگردان، 1379؛
9) سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور. "پایگاه اطلاعرسانی مركز آمار ایران". به نقل از :http ://www.sci/org.ir/persia/index.htm.[11 Apr. 2005]؛
10) سالنامه آماری كشور 1380. تهران: مركز آمار ایران، 1381؛
11) سعیدیان، عبدالحسین. شناخت شهرهای ایران. [تهران]: علم و زندگی، 1379؛
12) شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: كتابفروشی اسلامیه، 1352؛
13) "شما بپرسید صاحبالزمان پاسخ میدهد". رشد جوان. ویژهنامه نیمه شعبان، (آذرماه سال تحصیلی 1378-1379): 44-50؛
14) صفین قمی، عباس. گنجینه آثار قم. قم: چاپ مهر استوار، 1349-1350؛
15) "قم". دایرهالمعارف فارسی ]مصاحب[. ج 2، ص 2080؛
16) قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. تصحیح جلالالدین طهرانی. تهران: توس، 1361؛
17) گزارش فرهنگی كشور :1376 مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانهها، سازمانها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378؛
18) گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. [تهران]: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1366؛
19) لیست مراكز بر اساس استانها. [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیكپی)؛
20) مدرسی طباطبائی، حسین. تربت پاكان. ج 2: آثار و بناهای قدیم محدوده كنونی دارالمومنین قم. قم: چاپخانه مهر، 1335؛
21) همو. قمنامه. قم: مركز انتشارات كتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، 1364؛
22) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛
23) همایونفرخ، ركنالدین. تاریخچه كتابخانههای ایران و كتابخانههای عمومی. [تهران]: سازمان كتابخانههای عمومی و شهرداری تهران، 1344؛
24) همو. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج 2: تاریخچه كتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، 1345-1347.
منبع اصلی
قم، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
فاطمه (رؤیا) پورامید
تلخیص افسانه تیموریخانی