کتابخانه های کرمانشاه
كرمانشاه، كتابخانههای. استان كرمانشاه واقع در غرب ایران، از شمال به استان كردستان، از شمال شرقی به استان همدان، از جنوب به استان ایلام، از شرق و جنوبشرقی به استانهای همدان و لرستان، و از غرب به كشور عراق محدود میشود (:1 ج 3، ص 993). مساحت این استان 741,24 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383)1129482 نفر است. استان كرمانشاه 11 شهرستان، 20 شهر، 24 بخش، و 83 دهستان دارد. زبان مردم آن كردی با گویشهای مختلف است از جمله: كردی كلهری، اورامی، سورانی، و لكی (4).
فهرست
- ۱تاریخچه
- ۲كتابخانههای شخصی
- ۳كتابخانههای عمومی
- ۴كتابخانههای كودكان و نوجوانان
- ۵كتابخانههای تخصصی
- ۶كتابخانههای دانشگاهی
- ۷مآخذ
تاریخچه
. در هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد در كوهسارهای زاگرس اقوامی مهاجر مسكن داشتند كه به تصرف بلاد بینالنهرین پرداختند، به استناد كتیبههای بابل، آشور، و عیلام این اقوام طوایفی مانند لولوبی، گوتی، منایی، نایری، آماد، و پارسواها بودهاند.
بنای شهر كرمانشاه را منسوب به بهرام چهارم ساسانی ملقب به "كرمانشاه" میدانند كه از سال 388-399 میلادی بر امپراتوری ساسانی فرمانروایی میكرد. وی بعد از شاپور وارث تاج و تخت ساسانیان گردید (:3 60). در سال 21ق. آخرین مقاومتهای یزدگرد در شهر نهاوند شكسته شد و پس از غلبه اسلام ایالت "ماه" نامیده شد. شاهان ساسانی به خاطر موقعیت مهم و زیبایی مناظر اطراف، در آنجا كاخهای مجلل داشتند. این شهر در دوره خلفای عباسی یكی از چهار شهر معتبر و در ردیف اصفهان و همدان و ری بود.
پس از انقلاب مشروطه (1324ق.) وسایل تحصیل در كرمانشاه منحصر به چند مكتبخانه بود. معدود روشنفكرانی كه با كتاب و نشریه آشنا بودند به فكر تأسیس مدرسه، روزنامه، و مراكز فرهنگی افتادند كه بهعلت نبود وسایل چاپ، نوشتهها بهصورت دستنویس و خطی منتشر میشد.
قبل از 1327ق. تنها چاپخانه سنگی با تلاش مرحوم میرعبدالباقی و پس از آن چاپخانه شرافت احمدی توسط میرزااحمدخان معتضدالدوله وزیری بهراه افتاد.
در 18 ذیالحجه 1341ق./1301ش.، شركت سعادت تشكیل شد و چاپخانهای مجهز از آلمان وارد كردند. پس از فوت برادران سعادت شركت منحل شد و بعدها در 1369ق./ 1328ش. علاوه بر راهاندازی چاپخانه، روزنامه سعادت نیز منتشر شد. در این چاپخانه روزنامههایی مانند فصاحت و كوكب غرب به چاپ میرسید.
مدتها پس از تأسیس دارالفنون در دوران حكومت مظفری بنای مدرسه جدید در كرمانشاه نهاده شد. در 1317ق./ 1278ش. مدرسه اسلامیه و مدرسه محتشمیه تأسیس شد.
در 25 صفر 1328ق./1288ش. قرائتخانهای در این شهر افتتاح شد كه نخستین قرائتخانه عمومی كرمانشاه محسوب میشد و مدرسه اكابر نیز بود.
در بررسی تاریخچه كتابخانهها در كرمانشاه به كتابخانهای كه از هر حیث جامع باشد برنمیخوریم و اگر مجموعهای بهصورت كتابخانه گردآوری شده، اغلب مربوط به خانوادههای اهل علم بوده و از نسلی به نسل بعد به ارث رسیده و بهعلت همین دستبهدست گشتنها تعدادی از كتابهای نفیس از بین رفته یا فروخته شده و بههرصورت از شهر كرمانشاه خارج شده است.
كتابخانههای شخصی
. بهعنوان نخستین كتابخانه شخصی میتوان از كتابخانه و قرائتخانه نجات نام برد كه در 1335ق./1296ش. تأسیس شد (:5 413). كتابخانه دولتشاه واقع در كاخ محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند ارشد فتحعلیشاه قاجار كه چندین نسخه نایاب و نادر را نیز در خود جای داده بود، از جمله كتابخانههای شخصی حائز توجه این منطقه است. در حال حاضر تعدادی از نسخ این كتابخانه در تملك كتابخانه مجلس است. سایر كتابخانههای شخصی این منطقه عبارتند از: كتابخانه آل آقا (خانواده محمدباقر بهبهانی مرجع تقلید شیعیان) كه در مسجد جامع كرمانشاه تأسیس شد (:10 ج 2، ص 121، 176)؛ كتابخانه سردار كابلی كه برخی از نسخ نفیس آن وقف آستان قدس رضوی شده است (:5 416)؛ كتابخانه حاج محمد جعفر فیض مهدوی با حدود 8000 جلد كتاب (8)؛ كتابخانه سیدمحمود كزّازی كه در حال حاضر در اختیار میرجلالالدین كزازی (استاد ادبیات دانشگاه تهران) است و دارای كتابهای خطی باارزش از جمله خمسه نظامی است (7)؛ كتابخانه آیتالله مرتضی نجومی با بیش از 7000 جلد كتاب كه با توجه به تسلط نامبرده در تجلید و صحافی از نظر هنری حائز اهمیت و توجه هستند؛ و نیز كتابخانه عبدالجلیل جلیلی كه در 1388ق. تأسیس شد و دارای 6000نسخه خطی و چاپی است و در 1359 با كتابخانه محمدحسین جلیلی متخلص به بیدار یكی شد (:5 416-417).
كتابخانههای عمومی
. نخستین كتابخانه عمومی استان در 1334 در كرمانشاه توسط شهرداری تأسیس شد. با شروع دهه 1340ش. در سایر شهرهای استان، كتابخانههایی تأسیس شد. مانند كتابخانه شهرستان صحنه (1345)، پاوه (1346)، جوانرود (1346)، اسلامآباد غرب (1348)، و كنگاور (1349). در فاصله سالهای 1350-1370 بهتدریج بر تعداد كتابخانههای استان افزوده شد و در شهرهای گیلان غرب (1350)، سنقر (1350)، كرند (1354)، هرسین (1349)، و سرپل ذهاب (1359) كتابخانههاییتأسیس شد (:6 1-3). در سال 1382 تعداد كتابخانههای عمومی این استان 52 باب و تعداد كتابها 250,463 جلد، تعداد اعضا 516,32 و تعداد مراجعان 400,368,1 نفر است.
بر اساس آمار 1382، تعداد كتابخانههای مساجد این استان 20 باب، و مجموعه آنها 000,26 جلد است. تعداد كتابخانههای روستایی این استان نیز 25 باب است (9).
كتابخانههای كودكان و نوجوانان
. در شهر كرمانشاه پنج باب و در شهرستانهای تابعه استان 11 باب كتابخانه مشغول فعالیت هستند. نخستین كتابخانه مخصوص كودكان توسط كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان قبل از 1350 در شهر كرمانشاه با هدف خدمترسانی به كودكان ساخته و در خردادماه 1350 افتتاح و به بهرهبرداری رسید. در این كتابخانه علاوه بر امانت كتاب، فعالیتهای جنبی دیگری مانند نمایش فیلم و تعلیم موسیقی و تئاتر و نقاشی صورت میگیرد. هم اینك این كتابخانه با 9175 جلد كتاب مشغول فعالیت است.
دومین كتابخانه كانون در 1353 شروع به فعالیت كرد. همچنین كانون در شهرهای دیگر استان كتابخانههایی به شرح زیر تأسیس كرده است: صحنه (1361، مجموعه 1063جلد)؛ كنگاور (1363، مجموعه 8382 جلد)؛ هرسین (1376، مجموعه 79,111 جلد)؛ سنقر (1374، مجموعه 5199 جلد)؛ اسلامآباد غرب (1369، مجموعه 242,10 جلد)؛ گیلانغرب (1374، مجموعه 7785 جلد)؛ قصرشیرین (1378، مجموعه 3362 جلد)؛ روانسر (1363، مجموعه 9008 جلد)؛ پاوه (1376، مجموعه 5028 جلد)؛ و جوانرود (1377، مجموعه 6649 جلد). كتابخانه كانون در شهرستان سرپل ذهاب نیز در دست ساخت است. طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای این استان 26 باب و مجموعه آنها 250,197 جلد است (9).
كتابخانههای تخصصی
. از جمله مهمترین كتابخانههای تخصصی استان كرمانشاه میتوان به موارد زیر اشاره كرد: 1) كتابخانه مدرسه آیتالله بروجردی كه در 1335ش. در محل مسجد آیتالله بروجردی تأسیس شد و مورداستفاده طلاب علوم دینی است؛ )2 كتابخانه مركز تحقیقات جهادسازندگی؛ 3) كتابخانه پشتیبانی ارتش كه ابتدا بهنام كتابخانه دكتر اقبال نامگذاری شد؛ 4) كتابخانه مركز مدیریت دولتی كرمانشاه كه با شیوه LCطبقهبندی و نرمافزار آن توسط مركز مدیریت دولتی طراحی شده و دارای 11 پایگاه اطلاعاتی است؛ 5) كتابخانه سازمان برنامه و بودجه؛ 6) كتابخانه مركز آموزشی توانیر؛ 7) كتابخانه اداره برق؛ و 8) كتابخانه سازمان آب و فاضلاب (:3 1-15). بر اساس آمار 1382 تعداد كتابخانههای تخصصی این استان 7باب و تعداد كتابهای موجود در آنها 675,13جلد است (9).
كتابخانههای دانشگاهی
. نخست باید از كتابخانه مركزی دانشگاه رازی (شهید مطهری) نام برد. این كتابخانه در 1351ش. همزمان با تأسیس دانشكده علوم راهاندازی شد و دارای 000,60 جلد كتاب فارسی و لاتین و 450 عنوان نشریه است. این كتابخانه دارای بخشهای امانت، صحافی، فهرستنویسی، اینترنت، مرجع، و نشریات است. بخش مرجع آن شامل مراجع فارسی و لاتین و آرشیو مجلات قدیمی است، علاوه بر اینها دارای بخش كتب نفیس، خطی، پایاننامهها، و انواع نقشه و اسناد و مدارك است.
در بخش رایانه، بانك اطلاعات تمام كتابهای فارسی و لاتین و جستوجوی اطلاعات كتاب و نشریات ارائه میشود. بخش سمعی و بصری با دو دستگاه ویدئو با تعدادی كاست در موضوعات علوم، زبان، و قرآن و تفسیر در حال راهاندازی است (2). كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه علومپزشكی كرمانشاه از دیگر كتابخانههای دانشگاهی استان است. این كتابخانه وابسته به دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی كرمانشاه است كه در 1365ش. بنا گردیده و حدود 000,45جلد كتاب تخصصی و مرجع، 300 عنوان نشریه جاری، 1000 عنوان گزارش، 100 عدد لوح فشرده، 897 پایاننامه، 16 دستگاه رایانه، و یك دستگاه ریزبرگهخوان دارد. غیر از بخشهای اداری و فهرستنویسی بخشهای مرجع، بانكهای اطلاعاتی، انتشارات و صحافی، و اینترنت نیز فعالیت دارند. كتابخانه دانشكده ادبیات نیز از جمله كتابخانههای دانشگاهی است كه دارای 000,26 جلد كتاب فارسی و 4000 جلد كتاب لاتین و 20 عنوان نشریه فارسی و 20 عنوان نشریه لاتین است. همچنین باید از كتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی نام برد كه دارای 500,13 جلد كتاب فارسی و 3500 جلد لاتین و 60 عنوان نشریه است. كتابخانه دانشگاه پیامنور نیز كه در 1378 تأسیس شد، دارای 000,15 جلد كتاب فارسی و لاتین است؛ كتابخانه مركز آموزشی فنی مهندسی كه در 1364 تأسیس شده و هماكنون 914,15 جلد كتاب در كلیه رشتهها دارد، دارای یك مخزن و بخش مرجع و نشریات است؛ و كتابخانه مركز آموزش عالی (آموزش ضمن خدمت) آموزش و پرورش كرمانشاه كه با بیش از 000,16 جلد كتاب مورد استفاده دانشجویان و اساتید مركز آموزش ضمنخدمت قرار میگیرد نیز از كتابخانههای قابل ذكر هستند. دانشكدههای پرستاری، كشاورزی، و علوم قرآنی نیز هریك دارای كتابخانهای مستقل هستند (:3 1-15).
طبق آمار 1382 تعداد كتابخانههای دانشگاهی این استان 13 باب و موجودی آنها 874,191 جلد، تعداد اعضا 8056، و تعدادمراجعان 714,35 نفر است (9).
محمد جعفرپناهی
تلخیص داكا
مآخذ
1) جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج :3 دائرهالمعارف جغرافیایی ایران. تهران: مؤسسه جغرافیایی و كارتوگرافی گیتاشناسی، 1379؛
2) خرمشاهی، ضیاءالدین. بانك اطلاعات كرمانشاه. كرمانشاه: كانون تبلیغاتی دالاهو، 1375؛
3) راهنمای كتابخانه مركزی استاد شهید مطهری. كرمانشاه: كتابخانه مركزی شهید مطهری كرمانشاه، ]بیتا[؛
4) سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور. "پایگاه اطلاعرسانی مركز آمار ایران". به نقل از :http://www.sci.org.ir/persia/index.htm. [11 Apr. 2005]؛
5) سلطانی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی: تاریخ مفصل كرمانشاهان (باختران). تهران: مؤلف، 1370؛
6) كتابخانههای عمومی كرمانشاه در یك نگاه: به مناسبت دومین همایش سراسری معاونین كتابخانههای عمومی كشور 5-4 آبان 1378 كرمانشاه. ادارهكل فرهنگ و ارشاد اسلامی كرمانشاه، 1379]جزوه[؛
7) كزازی، محمود. اداره اموراقتصاد و دارایی. كرمانشاه. مصاحبه، سال ؛1355
8) مهدوی، مرتضی. وزارت آموزش و پرورش. كرمانشاه. مصاحبه، سال 1355؛
9) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛
10) همایونفرخ، ركنالدین. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج :2 تاریخچه كتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، .1345
منبع اصلی
کرمانشاه، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمد جعفرپناهی
تلخیص داكا