کتابخانه های همدان

همدان، كتابخانه‌های. استان همدان با 190247 كیلومترمربع مساحت در غرب ایران قرار گرفته است (1: 1). این استان از شمال به استان زنجان، از جنوب به استان لرستان، از شرق به استان مركزی، و از غرب به استان كرمانشاه و قسمتی از استان كردستان محدود می‌شود (4: 124). جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 1732080 نفر است (6). از نظر زبانی دارای تعدد لهجه و زبان است به‌نحوی كه در مناطق شمالی آن بیشتر فارسی و تركی، در جنوب لر و لك، و در غرب كردی رواج دارد (5: 9).

بر اساس آخرین تقسیمات كشوری (سال 1374)، استان همدان از 8 شهرستان (همدان، ملایر، نهاوند، تویسركان، كبودرآهنگ، اسدآباد، بهار، رزن)، 14 شهر، 18 بخش، و 68 دهستان تشكیل می‌شود و مركز آن شهرستان همدان است(9: 1).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های عمومی
• ۳كتابخانه‌های روستایی
• ۴كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان
• ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
• ۶كتابخانه‌های تخصصی
• ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۸مآخذ

تاریخچه

. همدان یكی از قدیمی‌ترین پایتخت‌های جهان به‌شمار می‌رود و در تاریخ با نام‌های مختلفی از آن یادشده است. این شهر خاستگاه و مدفن مردان بلند آوازه‌ای در عرصه‌های مختلف علم، ادب، فرهنگ، و سیاست است. مانند بدیع‌الزمان همدانی (358-398 ق.)، عین‌القضاه همدانی (492-525 ق.)، مسعود سعد سلمان (439- 515 ق.)، باباطاهر عریان (قرن 5 ق.) ، خواجه رشیدالدین فضل‌الله (645-718ق.)، سیدجمال‌الدین اسدآبادی (1279- 1326ق.)، شهید آیت‌الله دكتر مفتح (1307-1358) (12: ج 5، ص 410-411).

با توجه به پیشینه فرهنگی همدان، می‌توان استنباط كرد كه كتابخانه‌های مهمی در این شهر وجود داشته است و آنچنان كه از منابع برمی‌آید، یكی از ادبا و دانشمندان شهر همدان، به‌نام ابوالوفاء بن مسلمه ادیب همدانی، در قرن دوم ق. كتابخانه‌ای بسیار نفیس داشته كه البته از كتابخانه‌های عمومی و یا خصوصی ایران در آن دوره جز این كتابخانه نامی برده نشده است (11: 163-164).

كتابخانه‌های عمومی

. بنابر اطلاعات موجود، نخستین كتابخانه عمومی به سبك امروزی در 1341 در شهرستان تویسركان راه‌اندازی شد و تا 1350 تعداد چهار كتابخانه عمومی دیگر در سایر شهرهای استان از جمله همدان تأسیس شد. طی سال‌های 1370-1375 در روند شكل‌گیری و تأسیس كتابخانه‌های عمومی استان رشد سریعی دیده می‌شود (3: 41، 42). در سال 1382 استان همدان دارای 44 كتابخانه عمومی با 125,354 جلد كتاب، 20565 نفر عضو و 963550 نفر مراجعه‌كننده است. بر اساس همین آمار تعداد كتابخانه‌های مساجد این استان 41 باب و موجودی آنها 88000 جلد است (10).

كتابخانه‌های روستایی

. در این استان از سال 1351 در بسیاری از مناطق روستایی، با هدف ارتقای سطح سواد روستاییان، كتابخانه‌هایی راه‌اندازی شده است (2: 33). در سال 1382 تعداد این كتابخانه‌ها به 93 واحد رسید (10).

كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان

. كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان از 1351، با تأسیس كتابخانه‌های متعدد فعالیت خود را در این استان شروع كرده است. در سال 1380 علاوه بر همدان، در شهرستان‌های ملایر، تویسركان، نهاوند، كبودرآهنگ، بهار، و بخش‌های تابعه هر یك از این شهرستان‌ها 21 كتابخانه وجود داشته است و هریك دارای كتابخانه‌های ویژه كودكان و نوجوانان بوده‌اند. مجموعه این كتابخانه‌ها شامل 152117 جلد كتاب است(89:8-90؛10).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

. در سال تحصیلی -1374 1375 در استان همدان، 2788 باب مدرسه وجود داشته است. بر اساس اطلاعات بدست آمده، 980 مدرسه دارای اتاق مستقلی به‌عنوان كتابخانه و 1808 مدرسه دارای یكی دو قفسه كتاب بوده‌اند (1: 1-7). طبق آمار سال 1382، تعداد كتابخانه‌های مدارس دولتی این استان 1445 باب و مجموعه آنها شامل 1440190 جلد كتاب است (10).

كتابخانه‌های تخصصی

. صدا و سیمای مركز همدان دارای كتابخانه‌ای است كه 5972 جلد كتاب فارسی و 320 جلد كتاب لاتین و 20 عنوان نشریه ادواری فارسی و یك عنوان نشریه ادواری لاتین دارد. مراكز پژوهشی استان نیز دارای كتابخانه‌هایی هستند، مانند كتابخانه پژوهشگاه معلم (8000 جلد كتاب، 28 عنوان مجله)، مركز تحقیقات كشاورزی (18 جلد كتاب، 4 عنوان نشریه فارسی)، و مؤسسه مطالعات فرهنگی استاندارد (1000 جلد كتاب). علاوه بر مؤسسات مذكور، كارخانجات و كارگاه‌های تولیدی استان نیز بعضآ دارای كتابخانه‌های تخصصی هستند، مانند كارخانه نسیم‌آور (2700 جلد)، كارخانه شیشه همدان (2000 جلد)، كارخانه خوش‌نوش (1300 جلد)، سازمان برنامه و بودجه (8130 جلد)، و شركت ملی گاز ایران (6000 جلد) (7: 115-116). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های تخصصی این استان 7 واحد و مجموعه آنها شامل 236400 جلد كتاب است (10).

كتابخانه‌های دانشگاهی

. در استان همدان 12 مركز آموزش عالی وجود دارد كه هر یك دارای كتابخانه هستند، مهم‌ترین آنها كتابخانه دانشگاه بوعلی سیناست كه فعالیت خود را در سال 1353 آغاز كرده و در حال حاضر دارای 5 كتابخانه اقماری است. این كتابخانه‌ها جمعآ دارای 108790 جلد كتاب هستند و 150 عنوان نشریه ادواری فارسی و 201 عنوان نشریه خارجی را مشترك‌اند. همچنین تعداد 102 عنوان نشریه لاتین به‌صورت ریزبرگه در اختیار كتابخانه مركزی دانشگاه قرار دارد. مجموعه كتابخانه مركزی دانشگاه بوعلی سینا شامل 378 جلد نسخه خطی، 379 جلد كتاب چاپ سنگی، و 90 جلد كتاب چاپ سربی قدیمی است. طرح فهرستنویسی این نسخه‌ها در دست اقدام است و قرار است فهرست آنها به‌صورت كتابی چند جلدی منتشر شود.

كتابخانه از 1373 با خرید یكی از بسته‌های نرم‌افزاری، مجهز به نظام رایانه‌ای شده و در حال حاضر بخش فهرستنویسی آن از خدمات رایانه‌ای بهره می‌گیرد. این كتابخانه همچنین لوح فشرده مارك كتابخانه ملی را در اختیار دارد.

كتابخانه‌های دانشگاه علوم پزشكی همدان از كتابخانه‌های برجسته دیگر این استان هستند كه از یك كتابخانه مركزی و 15 كتابخانه اقماری تشكیل می‌شوند. كتابخانه‌های اقماری شامل 8 كتابخانه بیمارستانی، 5 كتابخانه دانشكده‌ای، یك كتابخانه مربوط به دبیرستان غیرانتفاعی وابسته به این دانشگاه، و یك كتابخانه تخصصی ـ تحقیقاتی مخصوص اعضای هیئت علمی می‌شود. مجموعه آن شامل 61284 جلد كتاب فارسی و 21245 جلد كتاب لاتین است. بخش نشریات ادواری آن نیز 67 عنوان نشریه فارسی و 159 عنوان نشریه خارجی را مشترك است. به‌علاوه این كتابخانه مجهز به نظام رایانه‌ای است.

دانشگاه پیام نور نیز دارای شعبه‌هایی در همدان، ملایر، نهاوند، و اسدآباد است كه تنها كتابخانه دانشگاه پیام‌نور واقع در مركز استان قابل توجه است. این كتابخانه در 1367 تأسیس شده و 6774 جلد كتاب و 7 عنوان نشریه ادواری دارد.

كتابخانه مركز آموزش مدیریت دولتی نیز كه در 1371 تأسیس شد، از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی استان است كه تعداد 3400 جلد كتاب فارسی و 200 جلد كتاب لاتین و 14 عنوان مجله فارسی و یك عنوان مجله خارجی دارد.

دانشگاه آزاد اسلامی همدان نیز كه در 1366 در همدان شروع به‌كار كرد، 35000 جلد كتاب فارسی و 25000 جلد كتاب لاتین و 20 عنوان مجله فارسی را در خود جای داده است.

علاوه بر مراكز آموزش عالی فوق‌الذكر، تعدادی مركز آموزشی دیگر در استان همدان فعالیت دارند، مانند كتابخانه مركز آموزش فنی و حرفه‌ای (تأسیس 1373، مجموعه 5000 جلد)؛ كتابخانه مركز آموزش ضمن خدمت ابن سینا (1371، مجموعه 5000 جلد)؛ كتابخانه آموزشكده شهید مفتح (1364، مجموعه 5834 جلد)؛ مركز آموزش مخابرات همدان (1369، مجموعه 3200 جلد). تعداد كتابخانه‌های دانشگاهی این استان در سال 1382، 16 واحد و مجموعه آنها شامل 196382 جلد كتاب است (10).

مآخذ

1) آمارنامه استان همدان، سال 1374. محمد محمد و دیگران. همدان: سازمان برنامه و بودجه، معاونت آمار و اطلاعات، 1376؛

2) آمارنامه ملی كتابخانه‌های روستایی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381؛

3) آمارنامه ملی كتابخانه‌های عمومی (شهری). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380؛

4) آیتی، باقر. اطلس علمی جغرافیایی ارشاد. تهران: مؤسسه انتشارات جغرافیایی و كارتوگرافی ارشاد،1370؛

5) جغرافیای استان همدان: سال دوم آموزش متوسطه عمومی، سال تحصیلی 76ـ.75 همدان: وزارت آموزش و پرورش، اداره‌كل،1375؛

6) سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور. "پایگاه اطلاع‌رسانی مركز آمارایران". به‌نقل از:http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11 Apr.2005]؛

7) فهرستگان ملی كتابخانه‌های تخصصی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ؛1381

8) فهرستگان ملی كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381؛

9) گزارش جامع اقتصادی ـ اجتماعی استان همدان. همدان: سازمان برنامه و بودجه، 1375؛

10) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری، مورخ 13 شهریور 1384؛

11)همایونفرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. تهران: سازمان كتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران، 1344؛

12) یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. معجم‌البلدان. بیروت: دارصادر، 1977م.=1356.

منبع اصلی

همدان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدرضا دیماری

تلخیص داكا