کتابخانه های یزد
یزد، كتابخانههای. استان یزد در مركز ایران قرار دارد و از شمال و غرب به استان اصفهان، از شمال شرقی به استان خراسان، از جنوب غربی به استان فارس، و از جنوب شرقی به استان كرمان محدود میشود. مساحت آن حدود 735592 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 940802 نفر است (7؛ 10: 12). استان یزد دارای 9 شهرستان، 19 شهر، 17 بخش، و 43 دهستان است. مركز آن شهر یزد است و شهرستانهای دیگر آن عبارتند از: ابركوه، اردكان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، مهریز، و میبد (8: 7،15).
فهرست
- ۱تاریخچه
- ۲كتابخانههای عمومی
- ۳كتابخانههای آموزشگاهی
- ۴كتابخانههای تخصصی
- ۵كتابخانههای دانشگاهی
- ۶مآخذ:
تاریخچه
. واژه یزد با ایزد و یزدان همریشه است و معنی آن پاك و مقدس، در خور تحسین، و آفریننده خوبیهاست (4: ج 15، ذیل "یزد"). این شهر به اسامی "دارالعباده" یا "كثه" مشهور بوده است (6: 107؛ 15: 47). تاریخ سكونت انسان در این خطه، از هزاره سوم پیش از میلاد فراتر رفته است (6: 25). این منطقه بهواسطه دور بودن از پایتختهای مهم و مراكز قدرت اداری و دیوانی، از لشكركشیها و ویرانیها كمتر آسیب دیده و از اینرو بافت سنتی آن تا حدی حفظ شده است (15: 48). دوران طلایی و شكوفایی یزد در زمان آلبویه و اتابكان بود. در این دوره مسجدها، مدارس، و كتابخانههایی در یزد احداث شد (6: 27).
یزد مركز زرتشتیان جهان است. حضور مؤسسات فرهنگی و اجتماعی پیروان این دین در آن كاملا محسوس بوده است و بخش مهمی از هویت این شهر را تشكیل میدهد.
كتابخانه مسجد جمعه قدیم با سابقهترین كتابخانه یزد است كه ظاهرآ به سال 512 ق. یعنی در دوره كاكوئیان از دودمان آلبویه ساخته شده است (3: 37،94). بیشترین كتابخانههای قدیمی یزد، وابسته به مدارس دینی است. كتابخانه مدرسه كیاشجاع (520 ق.)، كتابخانه مدرسه فخریه (520 ق.) بهنام مدرسه فخر جلاد معروف، كتابخانه مدرسه دومنار (523 ق.) مشهور به محسنیه و قادریه، كتابخانه مدرسه وردانرود (585 ق.)، كتابخانه مدرسه كیكاوس سام (590 ق.)، كتابخانه مدرسه عطاخان، كتابخانه مدرسه اتابك و كتابخانه مدرسه سرریك كه مزار كیا ـ نرسو در آن قرار دارد، جزء نخستین كتابخانههای این استان محسوب میشوند. در زمان حمله مغول به ایران بسیاری از مراكز فرهنگی ایران از میان رفت ولی یزد بهخاطر نرمش اتابكان، از كشتار و خرابی مغول مصون ماند و در طی سالهای 712-800 دارالعلمهای بسیاری در این شهر ساخته شد كه سبب شهرت آن به "دارالعلم" شد (15: 536-538).
این دارالعلمها عبارتند از:كتابخانه مدرسه مظفریه میبد (700ق.) كه نزدیك به یك قرن مركز علما و طلاب بود و مجموعه آن فقط شامل كتابهای فقهی میشد (5: ج 2، ص 96)؛ كتابخانه مدرسه نصرتیه (777 ق.)؛ كتابخانه مدرسه صفوتیه (مدرسه محمودشاه یا محمود شاهیه، 637 ق.)؛ و كتابخانه مدرسه ركنیه (725 ق.). مؤلف تاریخ یزد، این مدرسه را امُّالبقاع مدارس یزد مینامد و مینویسد كه این بنا مركب از مدرسه، رصد، مسجد، بیتالادویه، و كتابخانهای سه هزار جلدی است كه وقف طلبهها شده بود. كتابخانه مدرسه حسینیان معروف به حسینیه (726 ق.)؛ كتابخانه مدرسه امیرآخور معروف به مدرسه میرآخوریه (1729 ق.)؛ كتابخانه مدرسه حافظیه اهرستان (712 ق.) كه چون آرامگاه حافظ رازی در آنجاست به این نام معروف است؛ كتابخانه مدرسه غیاثیه یزد معروف به چهار منار (740 ق.)؛ كتابخانه مدرسه شمسیه (چهار منار) (727 ق.)؛ كتابخانه مدرسه غیاثیه سرریك (624 ق.)؛ كتابخانه مدرسه عبدالقادریه (636 ق.)؛ كتابخانه مدرسه رشیدیه (خانقاه رشیدیه، 715 ق.)؛ كتابخانه شرفالدین علی یزدی، كتابخانه مدرسه كمالیه، (شاه كمال، 720 ق.)؛ در این مدرسه جز كتابخانه، بیتالادویه و دارالشفا و گرمابه هم برای طلاب ساخته شده بود؛ كتابخانه مدرسه ضیائیه شهرستان (705 ق.)، همایونفرخ از این كتابخانه با نام كتابخانه مدرسه صفائیه نام میبرد؛ كتابخانه مدرسه صاعدیه، مشهور به بسحاقیه (در بقعه مریمیه، 762 ق.)؛ كتابخانه مدرسه غیاثیه معروف به گنبد كبیر (781 ق.)؛ كتابخانه مدرسه خواجه ابوالمعالی (مدرسه بوالمیرسی و بعدها مدرسه طاهری) (787 ق.) همایونفرخ از این كتابخانه با نام كتابخانه مدرسه خواجه حاجی ابوالمعانی یزد یاد میكند؛ كتابخانه مدرسه ضیائیه سرپلك (788 ق.)؛ كتابخانه مدرسه خواجه شهابالدین قاسم طراز (شهابیه، 787 ق.)؛ كتابخانه مدرسه خانزاده خاتون (مسجد گلدسته، 786 ق.)؛ كتابخانه مدرسه اصیلیه دهوك (787 ق.)؛ كتابخانه مدرسه خاتونیه (780 ق.)، كتابخانه مدرسه قطبیه سرپلك (دارالصفا قطبیه قاسمیه، 832 ق.)؛ كتابخانه مدرسه باوردیه (842 ق.)، كتابخانه مدرسه یوسف چهره (843 ق.) از جمله كتابخانههای این دوره محسوب میشوند (14: 154-155؛ 15: 538-546).
در دوره صفوی ایران به آرامش رسید و توجه به ساخت مدارس و كتابخانهها دوباره فزونی یافت.
كتابخانه شاه نعمتالله باقی، كتابخانه رستم مجوسی، و كتابخانه بقعه زاویه سردوراه از جمله كتابخانههای معروف در این دورهاند. در دوران افشار و زندیه فعالیتهای فرهنگی و ادبی متوقف شد و كتابخانههای مهمی بهوجود نیامد. كتابخانه مدرسه شاهزاده متعلق به مدرسه اشرفیه (1240 ق.) و كتابخانه سیدكاظم یزدی از جمله كتابخانههای معروف دوران قاجاریه محسوب میشوند (14: 548-550؛ 17: ج 2، ص 182).
كتابخانههای عمومی
. از آنجا كه درگذشته كتابخانههای مساجد نقش كتابخانههای عمومی را برعهده داشتند و همگان میتوانستند از آن استفاده كنند، كتابخانه وزیری مسجد جامع را میتوان نخستین كتابخانه عمومی یزد بهشمار آورد. كتابخانه وزیری مسجد جامع بزرگترین كتابخانه عمومی یزد محسوب میشود كه در 1334 تأسیس شده است (12: 160) (نك: كتابخانه وزیری).
كتابخانه عمومی سریزدی در اواخر قرن دوازدهم هجری بنا شد. این كتابخانه با 440 مترمربع مساحت در سه طبقه بازسازی شد و بیش از 20000 جلد كتاب چاپی و 3000 مجلد كتاب خطی نفیس دارد.
كتابخانه باغ معین در اواخر دوره قاجاریه بنیان نهاده شده گرچه كتابخانه خصوصی معین بود، ولی از آنجا كه مراجعان كتابخانه زیاد بودند، جزء كتابخانههای عمومی محسوب میشد. اما پس از مرگ بنیانگذار آن از بین رفت. كتابخانه عمومی شرفالدین علی (1327) دومین كتابخانه عمومی بزرگ استان محسوب میشود. تعداد كتابهای آن به 31000 جلد میرسد (15: 560، 562-565). كتابخانههای عمومی استان یزد وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد در 1370، 16 واحد بودهاند. مجموعه آنها بر روی هم 122254 جلد بوده است.
كتابخانه عمومی آهنشهر (1362)، كتابخانه عمومی ابركوه (1350)، كتابخانه عمومی اردكان (1356)، كتابخانه عمومی بافق (1353)، كتابخانه عمومی بهاباد (1366)، كتابخانه عمومی تفت (1347)، كتابخانه عمومی خضرآباد (ندوش، 1367)، كتابخانه عمومی زارچ (1356)، كتابخانه عمومی مهریز (1345)، كتابخانه عمومی میبد (1354)، كتابخانه عمومی نیر (1362)، كتابخانه عمومی هرات (1354)، و كتابخانههای عمومی رسالت شهید (1359)، كتابخانه شرفالدین علی یزدی (1327)، كتابخانه عمومی یزد غدیر (1367)، فرخی یزدی (1347) از آن جمله هستند (9: 1019-1052).
طبق آمار سال 1377 تعداد كتابخانههای عمومی استان یزد 42 واحد و تعداد كتابها 377671 جلد بوده است (13: 37، 42)؛ و در سال 1382 تعداد كتابخانههای عمومی این استان به 63 باب با موجودی 673814جلد افزایش یافته است (6).
نخستین كتابخانه كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در 1353 در یزد تأسیس شد. در 1377 تعداد كتابهای موجود در كتابخانههای كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان یزد 79742 جلد بوده است (13: 51). در 1382 تعداد كتابخانههای كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در این استان 14 واحد، بوده است.
تعداد كتابخانههای كانونهای فرهنگی مساجد در 1377، 65 واحد و تعداد كتابهای موجود 132300جلد است (15: 43). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای مساجد یزد 88 باب و موجودی آنها 147000 جلد كتاب است (16).
از دیگر كتابخانههای خاص استان یزد میتوان به كتابخانههای زرتشتیان اشاره كرد. كه از آن جمله میتوان كتابخانه زرتشتیان مریمآباد (1354)، كتابخانه تالار رستم نرسیآباد (1350)، كتابخانه ناهید خرمشاه (1359)، كتابخانه اَهنود قاسمآباد (1351)، كتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) و كتابخانه درب مهر كوچه مهر (1357) را نام برد. تمامی این كتابخانهها زیرپوشش انجمن زرتشتیان قرار دارند (15: 571-591).
كتابخانههای آموزشگاهی
. ایجاد مدارس سبك جدید در یزد از اوایل قرن چهاردهم آغاز شد كه مدرسه مشیریه (1325 ق. و به روایتی 1318 ق.) و مدرسه نصرتیه (1327 ق.) از آن جمله است (1: ج 2، ص 907؛ 11: 407). كتابخانه دبستان هرمز یاران (1259) از جمله كتابخانههای مدارس زرتشتی در این استان است (15: 591). تعداد كتابخانههای مدارس دولتی استان یزد در سال 1382، 912 باب و مجموعه آنها شامل 1439136 جلد كتاب است (16).
كتابخانههای تخصصی
. از جمله كتابخانههای تخصصی استان یزد میتوان به كتابخانه سازمان صداوسیمای استان یزد اشاره كرد. در 1377 مجموعه آن 4300 جلد كتاب داشت (13: 43). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای تخصصی این استان 4 واحد با موجودی 33118 جلد كتاب است (16).
كتابخانههای دانشگاهی
. نخستین كتابخانه دانشگاهی به معنای جدید كتابخانه دانشگاه تربیتمعلم (1355) است. این كتابخانه در 1368، 14330 جلد كتاب داشته است (2: 55 ـ 56). كتابخانه دانشگاه یزد در 1366 تأسیس شد. موجودی آن در 1375، در حدود 91000 جلد كتاب بود كه از این تعداد 54000 جلد به فارسی و 37000 جلد به لاتین است (5: ج 2، ص 401). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای دانشگاهی این استان 17 باب و كل موجودی آنها 240489 جلد كتاب است (16).
مآخذ:
1) افشار، ایرج. یادگارهای یزد. تهران: انجمن آثار ملی ایران، 1348؛
2) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛
3) جعفری، جعفر بن محمد. تاریخ یزد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1343؛
4) دهخدا، علیاكبر. لغتنامه. ج 15، ذیل "یزد"؛
5) راهنمای دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی كشور. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، حوزه معاونت دانشجویی، 1375؛
6) زندهدل، حسن و دیگران. مجموعه جامع جهانگردی استان یزد. تهران: نشر ایرانگردان، 1377؛
7) سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور. "پایگاه اطلاعرسانی مركز آمار ایران". به نقل از :http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11Apr. 2005]؛
8 ) سالنامه آماری كشور 1379. تهران: مركز آمار ایران، 1380؛
9) شناسنامه كتابخانههای عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانههای عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛
10) فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور جمهوری اسلامی ایران: استان یزد. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381؛
11) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377؛
12) كریمان سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانههای مساجد ایران. تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1378؛
13) گزارش فرهنگی كشور 1377. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1379؛
14) مزینانی، علی. كتابخانه و كتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1379؛
15) مسرت، حسین. یزد، یادگار تاریخ. تهران: انجمن كتابخانههای عمومی استان یزد، 1376؛
16) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛
17) همایونفرخ، ركنالدین. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. ج 2: تاریخچه كتابخانههای ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، 1347.
منبع اصلی
یزد، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
افسانه تیموریخانی