خان بابا معتضدی
معتضدي، خانبابا، (1310 ق / 1892م - 1365ش). نخستين فيلمبردار حرفهاي و مؤسس سينماي زنانه. در تبريز به دنيا آمد. پس از دريافت ديپلم از مدرسة آليانس فرانسه به لوزان سوييس رفت و به تحصيل پرداخت. در 1328ق/ 1910م عازم پاريس شد، و تحصيلات خود را در رشتة الكترومكانيك ادامه داد. در دورة تحصيل با فرزند رييس كمپاني گومون، صاحب كارخانة سازندة ابزارهاي سينمايي فرانسه، آشنا و علاقهمند به سينما شد.1 پس از بازگشت به ايران، با يك دوربين فيلمبرداري از نوع «گومون» از مجالس و محافل خانوادگي فيلم ميگرفت.2 چاپ و ظهور فيلمها را در يك «لابراتوار» ابتكاري خود در يكي از اتاقهاي خانة پدري چاپ و ظاهر ميكرد و در همان محافل نمايش ميداد. در اواخر دورة قاجار از محمدحسن ميرزا، برادر وليعهد احمدشاه، مقداري فيلم گرفت. در1335ق/ 1916م با همكاري آرتاشس پاتماگريان[1]، مشهور به اردشيرخان ارمني، سينما خورشيد را كه نخستين سينماي زنانه بود در خيابان علاءالدوله (فردوسي) افتتاح كرد.3 معتضدي فعاليتهاي عمدة خود را در دورة سلطنت رضاشاه پهلوي آغاز كرد. حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان 1304ش، مراسم تاجگذاري رضاشاه 1305ش، افتتاح ششمين دورة مجلس شوراي ملي 1305ش، افتتاح ساختمان راهآهن تهران 1306ش، افتتاح راهآهن شمال 1306ش و افتتاح بانك ملي ايران 1306ش از فيلمهايي است كه او فيلمبرداري كرده است. در ارديبهشت 1307ش با همكاري كلنلعلينقي وزيري سينما صنعتي را در سالن «مدرسة عالي موسيقي»، ويژة نسوان، افتتاح كرد. در كار ترجمة مياننويسهاي فيلمهاي خارجي به فارسي هم به فعاليت پرداخت. پس از آتشسوزي در سينما صنعتي در 1307ش، سينما پري را افتتاح كرد، كه نخستين تالار نمايش مختلط زنانه و مردانه در تاريخ سينماي ايران بود.3
فيلمبرداري از نخستين فيلم بلند سينماي ايران با نام آبي و رابي 1309 نيز كار او است.
نيز نك: «سينما، سالنها».
مآخذ:
1. «سينماي ايران: برداشت ناتمام». غلام حيدري، انتشارات چكامه، 1370، ص 255.
2. «عالم سينما». شمارة اول، يكشنبه سوم فروردين 1331، ص 16، از گفتوگو با خانبابا معتضدي.
3. روزنامة «رستاخيز». شمارة 403، يكشنبه 7 شهريور 1355، ص 23، از گفتوگو با خانبابا معتضدي.
4. «فيلم». شمارة 38، تير 1365، ص 58، مقالة «مرگ تنها بازمانده». مسعود مهرابي.
عباس بهارلو
[1].