برچسب گذاری اجتماعی

اصطلاحی نمایه‌ای است که کاربران عادی پس از کشف یک منبع در محیط وب، برای بازنمائی به آن می‌دهند. طبعاً در این نوع بازنمائی از ابزارهای رایج درکتابداری و اطلاع‌رسانی، مانند اصطلاح‏نامه‌ها و رده‏‌بندی استفاده نمی‌‏شود. در ادبیات فنی به این اصطلاح «برچسب» و به نسبت دادن آن به یک منبع «برچسب‏‌گذاری» می‏گویند. بنابر این، زبان بازنمائی در اینجا زبان عامه مردم، و مبنای نظری آن نیز بهره‌گیری از «خرد جمعی» کاربران وب در گردآوری، سازمان‏دهی، مدیریت و اشاعه اطلاعات است (8). یکی از نظام‌‏هایی مبتنی بر برچسب و برچسب‏گذاری، «رده‌‏بندی اجتماعی» است.

رده‌بندی ‏اجتماعی یعنی دسته‌بندی منابعِ وبی هم‏ موضوع با زدن برچسب‌‏های واحد به آنها و در کنار یکدیگر قرار دادن آنها در یک گروه یا رده خاص است(3). اصطلاح «رده‌بندی ‏اجتماعی» که در فارسی برابر اصطلاح برساخته «Folksonomy» انتخاب شده است، از ترکیب «Folks» به معنای «اجتماع/مردم» و «Taxonomy» به معنای «رده‌­بندی» درست شده است. در برخی متون انگلیسی به ­جای آن از ترکیب رده‏ بندی اجتماعی «Social classification» استفاده می‌شود. اصطلاح «Folksonomy» را نخستین ‏بار توماس وندروال در وب‌‏نوشت خود به ­کار گرفت (11، 12). از رده‌‏بندی اجتماعی به ‏عنوان نمایه‏‌سازی اجتماعی منابع وبی نیز یاد شده است(1-3).

تاکسونومی اصطلاحی است که از قدیم در علوم طبیعی برای رده‌­بندی گیاهان و جانوران، و در سال‏‌های اخیر برای سازمان‏دهی منابع اطلاعاتی وبی و منابع الکترونیکی به­‌کار رفته است. اما این کوشش­‌ها پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی کاربران غیرمتخصص و هماهنگ با رشد سریع منابع در وب نبوده است. تنوع موضوع­‌ها و ساختار منابع و اطلاعات در وب، بهره‌­­گیری از رده‌بندی کتابخانه‌‏ای را بی­‌ثمر کرده است. از این رو، رده‏‌بندی ‏اجتماعی به­‌عنوان رویکردی نوین برای کنترل و سازمان‏دهی منابع اطلاعاتی وبی مطرح شده است (5).

رده‏‌بندی ‏اجتماعی روشی نو برای خود-سازمان‏دهی منابع اینترنتی در هر جای جهان و به هر زبان است. از این‌‏رو در «وب 2» در سازمان‏دهی و گردآوری منابع مورد نیاز هر کاربر خاص اهمیت بسزا پیدا کرده است. یکی از تفاوت‌‏های اساسی رده‏‌بندی ‏اجتماعی با رده‌بندی کتابخانه‌‏ای در این است که رده‌بندی ‏اجتماعی بر اساس واژگان كاربران ایجاد می‏شود و بدین ترتیب، «پشتوانه كاربری» دارد. اما طرح‏‌های رده‌‏بندی کتابخانه‌‏ای، مبتنی بر «پشتوانه انتشاراتی» است (1).

رده‏‌بندی ‏اجتماعی به این منظورها انجام می‏شود:

1. ایجاد ارتباط منطقی بین منابع هم‏‌موضوع موجود در وب بر اساس موضوع دلخواه جامعه کاربر؛
2. دستیابی آسان کاربران به منابع مورد نظر؛
3. تنظیم منابع وبی بر اساس برچسب‏‌های تخصیص داده شده توسط کاربران؛
4. کمک به کاربران وب برای شناسایی و دستیابی به منابع مورد نیاز با بهره­‌گیری از برچسب‌‏ها؛ و
5. رده‌بندی و گروه‌‏بندی منابع هم ‏موضوع (3).

برچسب‌‏ها که گاه به آنها «توصیفگرهای تعیین شده توسط کاربر» هم می­گویند، مجموعه‌‏ای از کلیدواژه‌‏هاست که برای بیان مفاهیم و بازنمایی محتوای موضوعی منابع و اشیای اطلاعاتی موجود در وب در نظام رده‏‌بندی اجتماعی (برچسب‏‌گذاری اجتماعی یا فاکسونومی) و در فهرست‏‌های اجتماعی مانند LibraryThing به‌­کار می‏روند. برچسب‏‌ها رابط بین منابع، میان کاربران، و میان کاربران و منابع هستند(2، 3).

ابزار اصلی در رده‌‏بندی ‏اجتماعی، نرم‌‏افزارهای اجتماعی تحت وب هستند که با استفاده از فناوری نوین نسل دوم وب موسوم به وب2، امکان تعامل میان کاربران و داده‌‏ها را با یکدیگر و به اشکال مختلف فراهم می‌‏آورند(3، 4). تعامل میان کاربران در رده‏‌بندی ‏اجتماعی با بهره‏‌گیری از نرم‏‌افزارهای اجتماعی به­‌صورت چندجانبه صورت می‏گیرد. این تعامل میان کاربر و کاربر، کاربر و داده، و داده و داده انجام می‏شود .

مهم­ترین ویژگی رده‏بندی ‏اجتماعی، فقدان استانداردهای پذیرفته شده در روند رده‏بندی داده‏هاست (7). در ساختار رده‏بندی ‏اجتماعی، نظارتی بر واژه‏های متشابه و همنام، مترادف‏ها و متضادها صورت نمی­گیرد و موارد غیرمتعارف لغوی به­وفور یافت می‏شوند. گاه تعداد برچسب‏هایی که برای توصیف یک صفحه وب یا یک تصویر استفاده می‏شود از 50 تجاوز می‏کند. این موضوع بی‏نظمی و ریزش کاذب اطلاعات در نتایج جستجو را افزایش می‏دهد (9، 10). در سال‏های اخیر برخی وبگاه‏های مبتنی بر نظام رده‏بندی اجتماعی مانند Delicious هنگام ورود نشانی جاینمای یک منبع اطلاعاتی و تخصیص کلیدواژه توسط کاربر، به وی کلیدواژه پیشنهاد می‏کند. بدین صورت کاربر از برچسب‏های تخصیص یافته دیگر کاربران به آن منبع یا شیء آگاهی می‏یابد. این نحوه پیشنهاد برچسب تا حدودی موجب یکدستی در کلیدواژه‏های تخصیص داده شده به آن منبع وب می‏شود.

در این زمان (= سال 2016)، مهم­ترین وبگاه‏ها و خدمات اطلاعاتی مبتنی بر نظام رده‏بندی ‏اجتماعی، اینها هستند: 1) LibraryThing: برای فهرست کردن کتاب‏های دلخواه کاربران؛ 2) BibSonomy: برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات کتابشناختی مقاله‏ها، کتاب‏ها و منابع وبی؛ 3) Delicious: برای به اشتراك گذاشتن منابع وبی و پیوندها؛ 4) Mendeley: برای جستجو و بازیابی محتوای وب‏نوشت‏ها؛ 5) Citeulike: برای به اشتراك­گذاری مشخصات کتابشناختی و چکیده منابع و مقاله‏های علمی در وب؛ 6) Flicker: با هدف به اشتراك گذاشتن تصاویر؛ 7) YouTube: برای به اشتراك گذاشتن آثار موسیقایی و فیلم‏های کوتاه.

چشم‏انداز. موتورهای جستجو می­توانند از رده‏بندی ‏اجتماعی برای رده‏بندی منابع وبی استفاده کنند و اجازه دهند کاربران صفحه‏های دلخواه خود را برچسب‏گذاری، و از برچسب‏ها در بازیابی اطلاعات هم‏موضوع و مرتبط استفاده کنند. کتابداران نیز می‏توانند نظام‏های رده‏بندی را مبتنی بر رده‏بندی ‏اجتماعی تهیه و واژگان آنها را به­صورت پس‏همارا و پیش‏همارا کنترل کنند.

رده‏بندی ‏اجتماعی با ایجاد رابطه تعاملی چندگانه میان داده و کاربر، علاوه بر ساده کردن روند سازمان‏دهی محتوای وب، امکان بازیابی و اشاعه اطلاعات را نیز برای همه کاربران به آسانی فراهم آورده است (7). رده‏بندی ‏اجتماعی، مدیریت اطلاعات شخصی در محیط وب را به راحتی مقدور ساخته است. به­علاوه، رده‏بندی ‏اجتماعی می‏تواند به ابزاری برای سنجش علائق کاربران وب تبدیل شود. در حال حاضر نیز پژوهش‏های عمده‏ای با هدف بررسی نقش و تأثیر رده‏بندی ‏اجتماعی در بهبود بازیابی اطلاعات در محیط‏‏های الکترونیکی (6) و توسعه عناصر ابرداده‏ای و معناشناختی وب انجام گرفته است (13).

مآخذ:

1) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی. "رده‏بندی مردمی (فوکسونومی) در تقابل با نظام‏های رده‏بندی کتابخانه‏ای". در همایش رویکردها و راهکارهای نوین در سازماندهی اطلاعات (16 و 17 اسفند 1385)، مجموعه مقالات و سخنرانی‏های ارائه شده. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران‏‫، ‏‫‏‏۱۳۸۵، ص.203-213؛

2) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی؛ حسینی، مهدی. "ضرورت استفاده از کنترل واژگان در رده‏بندی مردمی (فوکسونومی)". در همایش ملی اصطلاح‏نامه و کاربردهای آن در محیط الکترونیکی (۲۴ آبان‌ماه ۱۳۸۶). ‏مجموعه مقالات و سخنرانی‏های ارائه شده. قم: مركز اطلاعات و مدارك اسلامي، 1391؛

3) نوروزی، علیرضا؛ منصوری، علی؛ حسینی، مهدی. "رده‏بندی مردمی (فوکسونومی): سازماندهی دانش بر اساس خرد جمعی". اطلاع‏شناسی، سال 5، شماره 1و2 (1386): 151-166؛

4) Bryant, T. "Social software in academia". Educause Quarterly. Vol. 29, No. 2 (2006). [online]. Available: http://www.educause.edu/ir/library/pdf/eqm0627.pdf. [15 Aug. 2016];

5) Golder, S.A., & Huberman, B.A. "The structure of collaborative tagging systems". Journal of Information Science. Vol. 32, No. 2 (2006): 198-208;

6) Hotho, A., & Jaeschke, R. "Information retrieval in folksonomies: Search and ranking". Lecture Notes in Computer Science. Vol. 4011 (2006): 411-426;

7) Mathes, A. "Folksonomies: Cooperative classification and communication through shared metadata", 2004. [online]. Available: http://www.adammathes.com/academic/computer-mediated-communication/folksonomies.html. [15 Aug. 2016];

8) McFedries, P. "Folk wisdom". IEEE Spectrum, February 2006. [online]. Available: http://spectrum.ieee.org/telecom/internet/folk-wisdom. [15 Aug. 2016];

9) Noruzi, A. "Folksonomies: (Un)controlled vocabulary". Knowledge Organization. Vol. 33, No. 4 (2006): 199-203;

10) Noruzi, A. "Folksonomies: Why do we need controlled vocabulary?" Webology. Vol. 4, No. 2 (2007). [online]. Available: http://www.webology.org/2007/v4n2/editorial12.html. [15 Aug. 2016];

11) Vander Wal, T. "You down with folksonomy?". 2004. [online]. Available: http://www.vanderwal.net/random/entrysel.php?blog=1529. [15 Aug. 2016];

12) Vander Wal, T. "Off the top: Folksonomy entries". 2007. [online]. Available: http://vanderwal.net/random/category.php?cat=153. [15 Aug. 2016];

13) Zhang, L., & Wu, X. "Emergent semantics from folksonomies: A quantitative study". Journal on Data Semantics. Vol. 6 (2006): 168-186.

علیرضا نوروزی

1. [1]Tag
2. [2]Tagging
3. [3]Social wisdom / Wisdom of community
4. [4]Thomas Vander Wal: www.vanderwal.net
5. [5] Social indexing
6. [6]Taxonomy
7. [7]Self-organization
8. [8]Web 2.0
9. [9]User warrant
10. [10]User-determined descriptors

منبع اصلی

برچسب و برچسبگذاری اجتماعی(1400). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله علیرضا نوروزی