سهند

آتشفشان سهند در جنوب شهر تبریز قرار گرفته است و از تعداد زیادی‌کوه آتشفشانی، بزرگ تشکیل گردیده است که بلندی ۱۷ قله آن از ۳۰۰۰ متر متجاوز است و بلندترین قله دارای ۳۷۰۰ متر ارتفاع می‌باشد. حد شرقی آن از محال سراسکند (هشترود) و قره‌چمن گذشته تا حدود قافلان کوه پیشرفته است. این مجموعه آتشفشانی در مرکز حوضه ته‌نشسته دریاچه ارومیه و جلگه تبریز و جلگه پست میاندواب که ساختمان آنها به کلی جدا از تحول آتشفشان مزبور است قرار گرفته است. این مجموعه، آتشفشان خاموشی است که ارتفاع قابل ملاحظه آن مولود تراکم سعیر و توف‌های آتشفشانی می‌باشد که از زمانهای خیلی قدیم از دل این‌کوه بیرون ریخته است. چهره کوه سهند با کوه‌های غربی ایران فرق دارد و عمل فرسایش در این توده زیاد و و یرانی قلل آن طوری است که مخروط دهانه آتشفشان معلوم نیست و به جای یک قله منفرد و برآمده و مخروطی شکل مثل دماوند و سبلان، سه قله مرتفع در روی خطی به طول ده تا دوازده کیلومتر دور از هم ادامه یافته است. بلندترین قله آن جام یا هرم داغ است که ارتفاع آن به ۳۷۲۲ متر می‌رسد و دو قله دیگر دمیرداغی و شیرهزار نام دارند. این قلل از برف پوشیده شده است و ذخیره قابل توجهی برای تغذیه منظم رگه‌های متعدد آب ایجاد می‌کند که از اطراف‌کوه سرازیر و به رودخانه‌های دره‌های مجاور می‌پیوندد. با اینکه‌کوه سهند تقریباً محدود است و محیط آن به ۲۵۰ کیلومتر می‌رسد ولی شیب جنوب و جنوب غربی آن که به طرف مراغه، عجب‌شیر و بناب متوجه می‌شود، ملایم‌تر ازشیب شمال شرقی است و دارای مراتع بسیار عالی می‌باشد. هر چند در ادوار تاریخی نزدیک، فوران آتشفشانی در سهند دیده نشده است ولی حرارت درونی به صورت چشمه‌های املاح معدنی و آب‌گرم و خروج گازکربنیک از منافذ زمینی در حوالی سهند دیده می‌شود و اغلب غارهایی و جود دارد که گازهای سمی از آنها متصاعد و دخول به داخل آنها را مشکل می‌سازد.

دامنه‌های سهند از ۲۵۰۰ متر به پایین مستور از چمن و مراتع طبیعی است و بالاتر از آن حدود برفهای دائمی و فاقد عوامل مساعد برای گسترش حیات نباتی است. دامنه سهند از سمت شمال تا محدوده شهر تبریز گسترده شده و در جنوب این شهر ارتفاعات گل تپه (۱۱۹۵ متر) کوه‌های زنجناب (۲۴۳۱ متر) و در جنوب این ارتفاعات کوه‌های لیقوان (۲۳۱۶ متر) و سپس کوه‌های کندوان (۳۱۰۷ متر) تا قله سهند ادامه دارند. شیب سهند به طرف غرب و آذرشهر ملایمتر و در غرب این شهر کوهستان چیچکو (۲۱۸۹ متر) قرار دارد که تا حدود دریاچه ارومیه پیش رفته است.

مقدار بارندگی سالیانه منطقه سهند را ۶۰۰ میلیمتر گزارش کرده‌اند.

بیشترین مقدار بارندگی در فصول پاییز و زمستان صورت می‌گیرد و به طور عمده تحت تأثیر جریان‌های هوای مرطوب دریای مدیترانه می‌باشد. اثر هوای مرطوب دریاچه ارومیه و بخارات دریای خزر در میزان بارندگی این ناحیه بسیار محدود و گاهی ناچیز است. آب رودهای، دائمی منطقه سهند از ذوب برفها و از چشمه‌ها تأمین می‌شود و غالباً بعد از مشروب کردن اراضی نهرها و آبادیها به دریاچه ارومیه یا به دریای خزر می‌ریزد.

غیر از رودهای منطقه غالباً سیلابهای فراوانی دراین منطقه به وجود می‌آید که به جلگه‌ها یا رودها می‌ریزد. سطح تمام منطقه به جز قلّه کوه‌ها پوشیده ازگیاه و چمن بوده و مرتع بسیار خوبی برای نگهداری احشام و عشایر منطقه بشمار می‌رود. پنیر معروف «لیقوان» محصول این منطقه می‌باشد. رستنیهای ارتفاعات از نوع پونه، کاکوتی،گل ماهور و ورک و در دامنه‌ها و آبرفتها، درختان زردآلو، بادام ،گردو، زرشک و گل‌سرخ است.

نیز نگاه کنید:

• موقعیت جغرافیایی ایران
• سابقه تاریخی نام ایران
• ایران در خاورمیانه
• زمین شناسی و معادن ایران
• دوران زمین شناسی سرزمین ایران
• معادن ایران

منبع اصلی

کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

کیانوش کیانی هفت لنگ