ذخایر مس ایران
پس از آهن، مس دومین فلز پر مصرف دنیاست که در صنایع مختلف از جمله صنایع الکتریکی و الکترونیکی بسیار مورد مصرف است. ذخایر شناخته شده مس در ایران بسیار غنی، است. معروفترین آنها معادن مس سرچشمه کرمان و میدوک است که از بزرگترین کانسارهای، مس جهان به شمار میرود. بخصوص سرچشمه که پس از معادن مس شیلی بزرگترین کانسار جهان است که تا عمق ۱۰۰۰ متری زمین گسترش یافته و ذخایر مس آن حدود ۲/۱ میلیارد تن برآورد شده است. این معدن در ۱۶۰ کیلومتری جنوب غرب کرمان واقع شده و به دلیل اهمیت آن، مجتمع صنایع مس گستردهای در کنار آن ایجاد شده است. مجتمع تولید مس سرچشمه که شامل کارخانههای تغلیظ، ذوب، ریختهگری و پالایشگاه است در سال ۱۳۶۰ به بهرهبرداری، رسید. پالایشگاه این مجتمع در بهمن ماه ۱۳۶۲ با ظرفیت ۱۵۸ هزار تن مس خالص در سال (و قابل افزایش تا ۲۴۰ هزار تن در سال) مورد بهرهبرداری قرار گرفت. مطابق طرح مجتمع ۴۴ هزار تن سنگ معدن مس با عیار ابتدایی %۲۳/۱ روزانه به واحدهای شناور سازی این مجتمع سرازیر می شود که پس از خرد شدن و فرایندهای ویژه، عیار آن به %۱۷/۳۳ افزایش یافته و ۱۴۳۲ تن کنسانتره مس مولیبدان از آن بدست میآید. در این مرحله با فرستادنکنسانتره مزبور به کارخانه مولیبدان، ۱۰ میلیون تن مولیبدان از آن حاصل میشود. سپس کنسانتره مس به کارخانه ذوب مس فرستاده میشود که در آنجا هر روز حدود ۴۲۸ تن مس بلیستر (blister) با درجه خلوص ۳/۹۹% و ۴۲۰ تن مس آندی با درجه خلوص %۷/۹۹ تولید میشود.
مس آندی به تصفیه خانه فرستاده میشود و از آن مس کاتدی با درجه خلوص %۹۸/۹۹ بدست میآید. مسکاتدی هم دوباره ذوب میشود و به شکل محصولات نهایی ازقبیل ورقه و انواع سیم های مسی در میآید. سیم های ۸ میلیمتری در کارگاه ریختهگری مداوم کارخانه تولید میشود. تولید این واحد در حدود ۲۴ تن در ساعت، ۵۰۰/۵۳ تن در سال در یک شیفت کاری و 160/000 تن در سه شیفتکاری است. این سیمها به طور خودکار به صورت کلافهای ۵/۳ تا ۵ تنی در میآیند. ظرفیت تولید بیلیت تولیدی این مجتمع نیز حدود ۵/۹ تن در هر ساعت معادل ۳۶۰/۳۴ تن در سال در یک شیفت کاری است. ظرفیت طراحی شده مجتمع مس سرچشمه ۱۴۵ هزار تن مس، ۶/۳ هزار تن مولیبدان، ۲۲ تن نقره، ۷۰۰ کیلو طلا و ۵۰۰ تن سولفات نیکل در سال است (که با اجرای طرح توسعه این مجتمع به ۲۵۰ هزار تن در سال ۱۳۷۹ افزایش خواهد یافت). تولیدات مجتمع به صورت مفتولهای ۸ میلیمتری و «کیک بیلت» است که در صنایع جنبی به انواع ورق مسی و برنجی تبدیل میشود. در حال حاضر ظرفیت تولید مس کاتدی از ۱۰ هزار تن و مس آندی از ۱۳ هزار تن فراتر رفته است. ضمنا در سال ۱۳۷۶ (هشت ماهه نخست) ۱۸ میلیون تن سنگ مس از معادن این مجتمع استخراج شده که %۵/۲ بیشتر از سال گذشته است. در این مدت همچنین حدود ۲۵۰ هزار تن کنسانتره مس و مولیبدان در کارخانه تغلیظ تولید شده که نسبت به سال گذشته %۸ رشد داشته است. ایران که پیش از این از وارد کنندگان مس بود بتدریج باتکمیل مجتمع صنایع مس سرچشمه و بهرهبرداری کامل از تاسیسات آن و نیز اکتشاف معادن جدید و بهرهبرداری از آنها، هم اینک به صادرکننده این محصول تبدیل شده به طوریکه در سال ۱۳۷۲ بالغ بر ۱۴۰ میلیون دلار شمش، ورق و مفتول مس صادر کرده است.
از مهمترین صنایع مس ایران باید از معدن سونگون اهر و میدوک (شهر بابک) نام برد. معدن سونگون ۲ میلیارد تن ذخایر شناخته شده و یک میلیارد تن ذخیره قطعی مس با عیار متوسط ۷/۰% دارد که از بزرگترین معادن مس در دنیا به شمار میرود. در زمینه صنایع مس باید از احداث «شرکت صنایع مس شهید باهنر» در استان کرمان یاد کرد که قرارداد احداث آن در سال ۱۳۶۴ منعقد شد و در اواخر سال ۱۳۷۱ کلیه واحدهای آن راهاندازی شد. این شرکت از سه واحد اصلی تشکیل شده است که عبارتند از:
- کارخانه ریختهگری به ظرفیت ۵۵۰۰۰ تن در سال؛
- کارخانه الکتروژن و کشش به ظرفیت 20/000 تن در سال؛
- کارخانه نورد به ظرفیت 35/000 تن در سال.
تولیدات این شرکت عبارتند از:
- انواع ورقههای مسی و برنجی؛
- لولههای مسی و برنجی؛ و
- مقاطع توپرمسی و برنجی.
لازم به ذکر است که ساخت و راهاندازی این شرکت توسط متخصصان ایرانی انجام شده و به لحاظ ماشین آلات پیشرفته و تکنولوژی پیشرفته خود در خاورمیانه رقیب ندارد. محصولات این شرکت در داخل به مصرف صنایع مختلف از جمله: سازندگان مبدلهای حرارتی و برودتی، ترانسهای فشار قوی و ضعیف، تابلوهای برق رادیاتوِرِ سازان و صنایع گاز سوز و بنزینی میرسد. همچنین در سال ۱۳۷۴ بیش از ۲۰ میلیون دلار محصولات خود را به خارج صادر کرده است.
طبق تصمیمات اخیر دولت و وزارت معادن و فلزات و با توسعه معادن مس سرچشمه سونگون و میدوک، در سال ۱۳۸۰ تولید کنسانتره مس به یک میلیون تن میرسد و مس تولیدی نیز از مرز ۲۰۰ هزار تن خواهد گذشت. در این راستا سرمایهگذاریهای زیادی در این واحدها شده است، مانند قرارداد مرحله اول احداث کارخانه تغلیظ مس اهر که با یک شرکت چینی منعقد شده است؛ بر اساس آن سالانه ۱۷۰ هزار تن کنسانتره مس از این معدن استخراج میشود. همچنین قرارداد مرحله دوم بهرهبرداری مس سونگون اهر با یک شرکت سوئدی امضا شد که در این مرحله کارخانه ذوب آهن نیز احداث خواهد شد.
نیز نگاه کنید به
- منابع و ذخایر ایران
- صنایع پتروشیمی
- ذخایر نفت خام ایران
- گاز ایران
- صنایع سنگین
- پالایشگاه های نفت
- صنعت آهن و فولاد
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.