بازار
بازار؛ بازار، وازار (واژار)، مجموعة واحد و مستقل از دكانها، چهارسوها، تيمچهها، كاروانسراها، ميدانها، بناهاي مذهبي، حمامها جلوخان و ديگر مكانهاي عمومي.1
بازارها معمولاً داراي طاق ضربي آجري هستند. روزنههايي كه در طاقآجري تعبيه شده نور و جريان هوا را تأمين ميكند، و بلندي سقف، فضاي بازار را در فصل گرما خنك ميسازد.2 خردهفروشان و صنعتگران در دكانهاي كوچك يك طبقهاي، به عرض سه تا چهار متر، به تفكيك حرفة خود، در راستههاي مجزّا مستقر هستند.3
در بازار، خانة مسكوني وجود ندارد، به دكانهايي كه در بازار كالاي قيمتي و اروپايي را ميفروشند قيصريه ميگويند. بازار شهرهاي كوچك، چند صد دكان يا كمتر و بازار شهرهاي بزرگ چند هزار دكان دارند.4 خان يا سرا از اجزاء اصلي بازار است. تاجران عمده در مجموعههاي دو طبقهاي مستقر هستند طبقة تحتاني به انبار كالا و در مواردي به كسبه يا صنعتگران جزء، اختصاص دارد. مدخل كاروانسراها در قسمتهاي اصلي بازار قرار دارد. در بازار، مسجد، مدرسة علوم ديني، مقبره، و مستغلات وقفي فراواني وجود دارد. مسجد جامع شهر در كنار يا بخشي از بازار است؛5 شكل بازارهاي ايران، بيشتر خطي(طولي) يا مستطيلي است. هر يك از قسمتهاي بازار با توجه به كالايي كه در آن عرضه ميشد نامگذاري ميشد مانند، بازار آهنگران، بزازان، قندريزان، مسگران، زرگران و...6
بازارهاي مسقّف از راستههاي طولاني يا طاقهاي قوسي يا گنبدي و تزئينات ديگر تشكيل شده است. قيصرية اصفهان، بازار نو در شيراز، و بازار خان ولي در يزد و بازار سعدالسلطنة قزوين، نمونههاي عالي معماري بازار است. بازارچههاي مسقف نيز با تعداد كمي دكان در محل تقاطع كوچههاي اصلي محلّهها واقع بودند.6
در ايران باستان بازارهاي هفتگي و بازارهاي مكاره برپا ميشد.7 در اوايل دورة اسلامي نيز روزهاي مشخصي از هفته، مانند شنبه بازار و جمعه بازار برپا ميشد.8 بازارهاي مكاره كه روستايي بود غالباً به نام ماهي كه در آن برپا ميشد، معروف بود.9 در بازارهاي روستايي فعاليتهايي چون اجراي مسابقات، بزرگداشت رويدادهاي مهم تاريخي، حل و فصل اختلافات، و جمعآوري مالياتها صورت ميگرفت10 و در بازارهاي شهري توليد، كليفروشي، خردهفروشي، دستفروشي، دورهگردي، صرّافي، داد و ستد داخلي و خارجي، سكونت موقت، و فعاليتهاي ديني، سياسي، اجتماعي، و فرهنگي.11
بازار، مركز مالي شهر بود از اين رو حكّام و اشراف ايران، با ساختن و خريدن كاروانسرا و دكان و يا با مشاركت در معاملات بازرگاني، مبالغ هنگفتي سرمايهگذاري ميكردند.12 نقش صرافان در بازار داراي اهميت خاصي بود، زيرا تقريباً تمام معاملات پول در ايران عملاً از طريق آنها انجام ميشد. سلفخري و سرمايهگذاري در توليد منسوجات، و پس از 1287ش در قاليبافي در نواحي روستايي، از فعاليتهاي مهم بازار بود.13
مركز تجارت منطقهاي و بينالمللي در قيصريه و سراهاي مهم بود. شركت هندشرقي هلند و شركت هندشرقي انگليس، از اوايل قرن يازدهم در بازارهاي ايران فعاليت ميكردند. بعضاً كاروانسراها نقش مسافرخانه نيز داشتند.14 خويشاوندي در بازار اهميتي ويژه داشت و ازدواج داخلي در بازار معمول و مرجّح بود؛ از اينرو بازار در صورت واحدِ خويشاوندي گستردهاي درآمده بود.15 گذشته از اقتصاد، بازار نقش مهمي در تحولات سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران داشته و در آگاهسازي شبكة گستردهاي در سراسر ايران برقرار ميساخت. بازاريان به مناسبت عزاداري محرّم، هر سال، مراسم ويژهاي برپا ميداشتند. علمهاي مخصوصي داشتند كه مانند بازار كاشان تا زمان حاضر، در بازار از آن نگهداري ميكردند. از بازارهاي قديمي و معروف ايران ميتوان از بازار تهران، اراك، اصفهان، بازار وكيل شيراز، قزوين، تبريز، زنجان و بازار گنجعليخان كرمان ياد كرد.
مآخذ:
1. دايرةالمعارف بزرگ اسلامي. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: 1388، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج11، ص 114.
2. سلطانزاده، حسين. بازارهاي ايراني (مجموعة از ايران چه ميدانم؟ 11). تهران: 1380، دفتر پژوهشهاي فرهنگي، ص 99.
3. خيرآبادي، مسعود. سفرهاي ايران. ترجمة حسين حاتمينژاد و عزتالله مافي، مشهد: 1376، ص133-132.
4. كريمان، حسين. ري باستان. تهران: 1345، ج1، ص 217.
5. حبيبي، محسن. از شار تا شهر. تهران: 1375، ص 46.
6. پيرنيا، محمدكريم. آشنايي با معماري اسلامي ايران. به كوشش غلامحسين معماريان، تهران: 1372، پژوهنده، ص 122.
7. ورجاوند، پرويز. دايرةالمعارف تشيع. تهران: مؤسسة دايرةالمعارف تشيع با همكاري شركت نشر يادآوران، 1371، ج3، ص 25-28.
8. رضا، عنايتالله و ديگران. آب و فن آبياري در ايران باستان. تهران: 1355، ص 3-2.
9. قزويني، محمد. يادداشتها. به كوشش ايرج افشار، تهران: 1342، علمي، ج7، ص 128.
10. مقدسي، محمد. احسن التقاسيم. به كوشش دخويه. بيروت: 1906، ص 369.
11. خسروي، خسرو. «بازارهاي روستايي در ايران»، راهنماي كتاب. سال 19، ش1-3، 1355، ص 20-29.
12. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري دورة قاجاريه. تهران: 1360، كتابفروشي زوار، ص159-162.
13. بازورث، كليفورد ادموند. تاريخ غزنويان. ترجمة حسن انوشه، تهران: 1363، اميركبير، ص14.
14. Ismbton, "The merchant in medi val Islam" in Alocust’s Leg‚eds. W.A.Henning and E. arshater London 1962. 130-121.
15. نرخشي، محمد. تاريخ بخارا. ترجمة احمد بن محمد قبادي، تلخيص محمد بن زفر به كوشش محمد نقي مدرس رضوي، تهران: توس، 1362، ص18.
16. كسروي، احمد. تاريخ مشروطة ايران. تهران: 1362، اميركبير، ص110.
17. سلطانزاده، حسين. تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران. تهران: 1365، اميركبير، ص261.
حشمت الله عزیزی
بازار
بازار در اصل از واژهي اَبازار به معناي محل خريد و فروش مواد غذايي گرفته شده است.1 و در زبان پهلوي به آن واكار گفته ميشده است كه به معناي محل خريد و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماكن عمومي مانند حمام، مدرسه، مسجد، تكيه، سقاخانه، زورخانه، آبانبار، قهوهخانه و ... به وجود آمده است كه به تناسب زمان و مكان بافت كامل و اندامواري را به وجود آورده است.2
در تعريف واژهي بازار، به جنبهي اقتصادي و اجتماعي آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگاني و تجمع گروهها و قشرهاي گوناگون مردم برشمردهاند. از نظر كالبدي فضاهاي بازار به دو شكل ديده ميشوند 1) كوي و راسته كه دو سوي آن دكانهايي ساخته ميشود 2) ميدانگاهها و فضاهاي باز وسيع.3
بازار، منطقهاي معين در دست مجموعه افرادي خاص بوده كه به تناسب حرفهي خويش به تنهايي يا گروهي دادوستد ميكردند و اغلب با مجموعهاي از ابنيه و اماكن عمومي كه به تناسب زمان و مكان از ساختار مادي و معماري خاصي برخوردار شده، تشكيل گرديده است.4
بازارها پديدههاي معماري خزندهاي بودند كه بافت شهري را در زمان و مكان تحت تاثير قرارداده اند. از نظر نحوهي شكلگيري، بازارها يا به صورت طراحيشده (منظم) و از پيش انديشيده شده ساخته ميشدند يا به صورت خودبهخود و طراحي نشده (نامنظم يا خودرو).
بازارها غالبا تابع مسير اصلي ارتباطي شهرها بوده و به صورت خطي از ميدان اصلي شهر تا دروازههاي اصلي امتداد مييافتند و با اشكال متفاوتي ساخته ميشدند كه از نظر نحوهي شكلگيري بازار در پنج شكل ديده ميشوند: تكمحوري، چندمحوري، صليبي، منظومهاي، بازارچهاي.5
بازارها از نظر زمان تشكيل به سه دسته تقسيم ميشوند:
1. بازارهاي دائمي 2. بازارهاي ادواري 3. بازارگاه6
از نظر موقعيت مكاني بازارها به پنج گروه تقسيم ميشوند :
1. بازارهاي برونشهري: در كنار دروازهها و حصارهاي شهر ساخته ميشده و مخصوص كالاي ارزانقيمت بوده است. 2. بازارهاي شهري: مهمترين بازار هر شهر است كه در امتداد اصليترين معبر منتهي به شهر قرار مي گرفته است. 3. بازارهاي ناحيهاي: در شهرهاي بزرگ، در كنار بازار اصلي جهت برطرف كردن نيازهاي روزانه و هفتگي و ماهانهي ساكنين ساخته ميشود. 4. بازارهاي محلهاي: در سطح محلات، جهت رفع نيازمنديهاي روزانه و هفتگي ساكنان هر محله ايجاد شده و معمولا آنها را بازارچه مي نامند. بازارچهها به دو صورت خطي در دو سوي قسمتي از معبر اصلي محله شكل گرفته يا به صورت ميداني كوچك هستند. 5. بازارهاي همسايگي: در شهرهاي بزرگي چون تهران يا اصفهان در دورهي قاجار، مساحت هر محله بسيار بزرگ بود. هر محله را به عرصههاي كوچكتري تقسيم ميكردند كه هر بخش كوچكتر محله را گذر ميناميدند و در بسياري از گذرها يك بازارچه براي ساكنان آن محدوده ساخته ميشد.7
عناصر بازار
كالبد بازار از تركيب عناصر اوليه و ثانويه تشكيل يافته است. عناصر اوليه و اصلي سازنده هويت تجاري بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تيمچه، تيم، كاروانسرا، قيصريه، چهارسوق، حجره، دالان، ميدان، در و دروازه و عناصر ثانويه در جوار بازار مكمل نيازهاي بازار ميباشند همچون مسجد، مكانهايي متبركه، تكيه و حسينيه، مدرسه، حمام، زورخانه، سقاخانه.8
مجموعهي بازار در شهرهاي قديمي ايران علاوه بر كاركردهاي اقتصادي و تجاري داراي نقشهاي سياسي، مذهبي و اجتماعي نيز بوده كه توسط فضاهاي همچون مساجد به ويژه مساجد جامع ، ميادين، حسينيهها، آبانبارها، حمامها، قهوهخانهها ، . . . انجام مي پذيرفته است.9
در ساخت و معماري بازارها، سنتها و ميراث جامعهي مبتني بر ساختار شهري كهن نقش مهمي داشته و براي ساخت بازارها از مصالح بومآورد همچون آجر، ملات آهك، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده ميشده است. مهمترين بخشهاي بازار از نظر معماري سردر ورودي بازار، چهارسوقها، راستهها، سراها و تيمچهها بوده است. در معماري سردرهاي بازارهاي بزرگ، تزيينات كاشيكاري، مقرنس يا كاربندي، آجركاري، كتيبهنويسي و طاقنماسازي مشاهده ميگردد. در راستهها، راهروهايي به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دكانهايي در طرفين با ابعاد و نقشههاي متفاوت ساخته ميشدند. تعدادي از اين دكانها داراي عناصري چون زيرزمين، پستو يا انبار در پشت دكان يا بالكني در بخش فوقاني هستند. پوشش دكانها به شكل طاقي و در مواردي تيرپوش است. روشنايي داخل راستهها از طريق روزنههاي تعبيهشده در گنبدها تامين ميشوند. معمولا سطح بيروني پوشش سقف بازارها از كاهگل يا در مواردي از آجر پوشيده شده و در بعضي از نواحي گرمسيري (بازار لار) از حصير يا چوب استفاده ميشده است. معمولا زيباترين تزيينات معماري متعلق به راستهي قيصريه ميباشد كه به فروش اشياي گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچههاي زربفت اختصاص دارد.
از جمله فضاهاي مهمي كه از نظر معماري و تزيينات اهميت خاصي در بازارها دارند محل تقاطع راستههاي اصلي بازار يا چهارسوقها هستند. چهارسوقها اغلب با طرح هشتضلعي ساخته و با گنبد نيمكرويشكلي مسقف ميشدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنين تزئينات كاشيكاري، آجركاري، گچبري، و آجرچيني، از ساير بخشها متمايز هستند. پوشش كف بازارها در بعضي از موارد، خاك كوبيده و در راستههاي اصلي آجرفرش و گاهي سنگفرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافيايي به تناسب شرايط اقليمي متفاوت تعريف شده است.
بخشها و راستههاي مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفي نامگذاري ميشدند. از جمله اين عوامل مي توان موارد زير را نام برد: 1. صنفي كه در راسته فعاليت ميكردند (مسگرها) 2. نام باني (گنجعليخان) 3. بر اساس قوميت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان10
منابع
1. كياني، محمديوسف، شهرهاي ايراني، ج2، سلطانزاده 1366، ص383
2. عدل، كامران، بازارهاي ايران، ص 13
3. منبع يك
4. دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 11 ص 114
5. دانشنامهي جهان اسلام، 1376، ص 29
6. سلطانزاده، حسين، بازارهاي ايران، 1380، ص 38
7. همان، ص56
8. بيگلري، اسفنديار، بازارهاي ايران مجله هنر و مردم شماره 162 1355 ، ص 9
9. ملازاده، كاظم، بناهاي عامالمنفعه، حوزهي هنري، 1379، 17-15
10. رجبي، آزيتا، ريختشناسي بازار، آگاه، 1385، صص 145-140
آزیتا رجبی