بازار
بازار؛ بازار، وازار (واژار)، مجموعه واحد و مستقل از دکانها، چهارسوها، تیمچهها، کاروانسراها، میدانها، بناهای مذهبی، حمامها جلوخان و دیگر مکانهای عمومی[۱].بازار در اصل از واژهی اَبازار به معنای محل خرید و فروش مواد غذایی گرفته شده است[۲]. و در زبان پهلوی به آن واکار گفته میشده است که به معنای محل خرید و فروش و اجتماع بوده است. بازار از مجموعه اماکن عمومی مانند حمام، مدرسه، مسجد، تکیه، سقاخانه، زورخانه، آبانبار، قهوهخانه و ... به وجود آمده است که به تناسب زمان و مکان بافت کامل و اندامواری را به وجود آورده است[۳].
در تعریف واژهی بازار، به جنبهی اقتصادی و اجتماعی آن توجه شده و آن را محل داد و ستد و بازرگانی و تجمع گروهها و قشرهای گوناگون مردم برشمردهاند. از نظر کالبدی فضاهای بازار به دو شکل دیده میشوند:
- کوی و راسته که دو سوی آن دکانهایی ساخته میشود؛
- میدانگاهها و فضاهای باز وسیع[۲].
بازار، منطقهای معین در دست مجموعه افرادی خاص بوده که به تناسب حرفهی خویش به تنهایی یا گروهی دادوستد میکردند و اغلب با مجموعهای از ابنیه و اماکن عمومی که به تناسب زمان و مکان از ساختار مادی و معماری خاصی برخوردار شده، تشکیل گردیده است[۴].
بازارها پدیدههای معماری خزندهای بودند که بافت شهری را در زمان و مکان تحت تاثیر قرارداده اند. از نظر نحوهی شکلگیری، بازارها یا به صورت طراحیشده (منظم) و از پیش اندیشیده شده ساخته میشدند یا به صورت خودبهخود و طراحی نشده (نامنظم یا خودرو). بازارها غالبا تابع مسیر اصلی ارتباطی شهرها بوده و به صورت خطی از میدان اصلی شهر تا دروازههای اصلی امتداد مییافتند و با اشکال متفاوتی ساخته میشدند که از نظر نحوهی شکلگیری بازار در پنج شکل دیده میشوند: تکمحوری، چندمحوری، صلیبی، منظومهای، بازارچهای[۵].
بازارها معمولاً دارای طاق ضربی آجری هستند. روزنههایی که در طاق آجری تعبیه شده نور و جریان هوا را تأمین میکند، و بلندی سقف، فضای بازار را در فصل گرما خنک میسازد[۶]. خردهفروشان و صنعتگران در دکانهای کوچک یک طبقهای، به عرض سه تا چهار متر، به تفکیک حرفه خود، در راستههای مجزا مستقر هستند[۷].
در بازار، خانه مسکونی وجود ندارد، به دکانهایی که در بازار کالای قیمتی و اروپایی را میفروشند قیصریه میگویند. بازار شهرهای کوچک، چند صد دکان یا کمتر و بازار شهرهای بزرگ چند هزار دکان دارند[۸]. خان یا سرا از اجزاء اصلی بازار است. تاجران عمده در مجموعههای دو طبقهای مستقر هستند طبقه تحتانی به انبار کالا و در مواردی به کسبه یا صنعتگران جزء، اختصاص دارد. مدخل کاروانسراها در قسمتهای اصلی بازار قرار دارد. در بازار، مسجد، مدرسه علوم دینی، مقبره، و مستغلات وقفی فراوانی وجود دارد. مسجد جامع شهر در کنار یا بخشی از بازار است[۹]؛شکل بازارهای ایران، بیشتر خطی(طولی) یا مستطیلی است. هر یک از قسمتهای بازار با توجه به کالایی که در آن عرضه میشد نامگذاری میشد مانند، بازار آهنگران، بزازان، قندریزان، مسگران، زرگران و...[۱۰]
بازارهای مسقّف از راستههای طولانی یا طاقهای قوسی یا گنبدی و تزئینات دیگر تشکیل شده است. قیصریه اصفهان، بازار نو در شیراز، و بازار خان ولی در یزد و بازار سعدالسلطنه قزوین، نمونههای عالی معماری بازار است. بازارچههای مسقف نیز با تعداد کمی دکان در محل تقاطع کوچههای اصلی محلّهها واقع بودند[۱۰].
در ایران باستان بازارهای هفتگی و بازارهای مکاره برپا میشد[۱۱]. در اوایل دوره اسلامی نیز روزهای مشخصی از هفته، مانند شنبه بازار و جمعه بازار برپا میشد[۱۲]. بازارهای مکاره که روستایی بود غالباً به نام ماهی که در آن برپا میشد، معروف بود[۱۳]. در بازارهای روستایی فعالیتهایی چون اجرای مسابقات، بزرگداشت رویدادهای مهم تاریخی، حل و فصل اختلافات، و جمعآوری مالیاتها صورت میگرفت[۱۴] و در بازارهای شهری تولید، کلیفروشی، خردهفروشی، دستفروشی، دورهگردی، صرّافی، داد و ستد داخلی و خارجی، سکونت موقت، و فعالیتهای دینی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی[۱۵].
بازار، مرکز مالی شهر بود از این رو حکّام و اشراف ایران، با ساختن و خریدن کاروانسرا و دکان و یا با مشارکت در معاملات بازرگانی، مبالغ هنگفتی سرمایهگذاری میکردند[۱۶]. نقش صرافان در بازار دارای اهمیت خاصی بود، زیرا تقریباً تمام معاملات پول در ایران عملاً از طریق آنها انجام میشد. سلفخری و سرمایهگذاری در تولید منسوجات، و پس از 1287ش در قالیبافی در نواحی روستایی، از فعالیتهای مهم بازار بود[۱۷].
مرکز تجارت منطقهای و بینالمللی در قیصریه و سراهای مهم بود. شرکت هند شرقی هلند و شرکت هندشرقی انگلیس، از اوایل قرن یازدهم در بازارهای ایران فعالیت میکردند. بعضاً کاروانسراها نقش مسافرخانه نیز داشتند[۱۸]. خویشاوندی در بازار اهمیتی ویژه داشت و ازدواج داخلی در بازار معمول و مرجّح بود؛ از اینرو بازار در صورت واحدِ خویشاوندی گستردهای درآمده بود[۱۹]. گذشته از اقتصاد، بازار نقش مهمی در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران داشته و در آگاهسازی شبکه گستردهای در سراسر ایران برقرار میساخت. بازاریان به مناسبت عزاداری محرّم، هر سال، مراسم ویژهای برپا میداشتند. علمهای مخصوصی داشتند که مانند بازار کاشان تا زمان حاضر، در بازار از آن نگهداری میکردند. از بازارهای قدیمی و معروف ایران میتوان از بازار تهران، اراک، اصفهان، بازار وکیل شیراز، قزوین، تبریز، زنجان و بازار گنجعلیخان کرمان یاد کرد[۲۰][۲۱].
بازارها از نظر زمان تشکیل به سه دسته تقسیم میشوند:
- بازارهای دائمی؛
- بازارهای ادواری؛
- بازارگاه[۲۲].
از نظر موقعیت مکانی بازارها به پنج گروه تقسیم میشوند:
- بازارهای برونشهری: در کنار دروازهها و حصارهای شهر ساخته میشده و مخصوص کالای ارزانقیمت بوده است.
- بازارهای شهری: مهمترین بازار هر شهر است که در امتداد اصلیترین معبر منتهی به شهر قرار میگرفتهاست.
- بازارهای ناحیهای: در شهرهای بزرگ، در کنار بازار اصلی جهت برطرف کردن نیازهای روزانه و هفتگی و ماهانهی ساکنین ساخته میشود.
- بازارهای محلهای: در سطح محلات، جهت رفع نیازمندیهای روزانه و هفتگی ساکنان هر محله ایجاد شده و معمولا آنها را بازارچه مینامند. بازارچهها به دو صورت خطی در دو سوی قسمتی از معبر اصلی محله شکل گرفته یا به صورت میدانی کوچک هستند.
- بازارهای همسایگی: در شهرهای بزرگی چون تهران یا اصفهان در دورهی قاجار، مساحت هر محله بسیار بزرگ بود. هر محله را به عرصههای کوچکتری تقسیم میکردند که هر بخش کوچکتر محله را گذر مینامیدند و در بسیاری از گذرها یک بازارچه برای ساکنان آن محدوده ساخته میشد[۲۳].
عناصر بازار
کالبد بازار از ترکیب عناصر اولیه و ثانویه تشکیل یافته است. عناصر اولیه و اصلی سازنده هویت تجاری بازار هستند همچون راسته، سرا، خان، تیمچه، تیم، کاروانسرا، قیصریه، چهارسوق، حجره، دالان، میدان، در و دروازه و عناصر ثانویه در جوار بازار مکمل نیازهای بازار میباشند همچون مسجد، مکانهایی متبرکه، تکیه و حسینیه، مدرسه، حمام، زورخانه، سقاخانه[۲۴].
مجموعهی بازار در شهرهای قدیمی ایران علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری دارای نقشهای سیاسی، مذهبی و اجتماعی نیز بوده که توسط فضاهای همچون مساجد به ویژه مساجد جامع، میادین، حسینیهها، آبانبارها، حمامها، قهوهخانهها ، . . . انجام میپذیرفته است[۲۵].
در ساخت و معماری بازارها، سنتها و میراث جامعهی مبتنی بر ساختار شهری کهن نقش مهمی داشته و برای ساخت بازارها از مصالح بومآورد همچون آجر، ملات آهک، گچ، و سنگ (بازار لار) استفاده میشده است. مهمترین بخشهای بازار از نظر معماری سردر ورودی بازار، چهارسوقها، راستهها، سراها و تیمچهها بوده است. در معماری سردرهای بازارهای بزرگ، تزیینات کاشیکاری، مقرنس یا کاربندی، آجرکاری، کتیبهنویسی و طاقنماسازی مشاهده میگردد. در راستهها، راهروهایی به عرض چهار تا شش متر با پوشش طاق و گنبد و دکانهایی در طرفین با ابعاد و نقشههای متفاوت ساخته میشدند. تعدادی از این دکانها دارای عناصری چون زیرزمین، پستو یا انبار در پشت دکان یا بالکنی در بخش فوقانی هستند. پوشش دکانها به شکل طاقی و در مواردی تیرپوش است. روشنایی داخل راستهها از طریق روزنههای تعبیهشده در گنبدها تامین میشوند. معمولا سطح بیرونی پوشش سقف بازارها از کاهگل یا در مواردی از آجر پوشیده شده و در بعضی از نواحی گرمسیری (بازار لار) از حصیر یا چوب استفاده میشده است. معمولا زیباترین تزیینات معماری متعلق به راستهی قیصریه میباشد که به فروش اشیای گرانبها همچون طلا و جواهر و پارچههای زربفت اختصاص دارد.
از جمله فضاهای مهمی که از نظر معماری و تزیینات اهمیت خاصی در بازارها دارند محل تقاطع راستههای اصلی بازار یا چهارسوقها هستند. چهارسوقها اغلب با طرح هشتضلعی ساخته و با گنبد نیمکرویشکلی مسقف میشدند و از نظر ارتفاع و وسعت، و همچنین تزئینات کاشیکاری، آجرکاری، گچبری، و آجرچینی، از سایر بخشها متمایز هستند. پوشش کف بازارها در بعضی از موارد، خاک کوبیده و در راستههای اصلی آجرفرش و گاهی سنگفرش بوده است. ارتفاع سقف بازارها در مناطق مختلف جغرافیایی به تناسب شرایط اقلیمی متفاوت تعریف شده است.
بخشها و راستههای مختلف بازار، با توجه به عوامل متخلفی نامگذاری میشدند. از جمله این عوامل می توان موارد زیر را نام برد:
- صنفی که در راسته فعالیت میکردند (مسگرها)؛
- نام بانی (گنجعلیخان)؛
- بر اساس قومیت، مذهب، زادگاه ...بازرگانان[۲۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ موسوی بجنوردی، کاظم (1388)، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران، ج11، ص 114.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ کیانی، محمدیوسف (1366). شهرهای ایرانی، سلطانزاده، ج2، ص383.
- ↑ عدل، کامران، بازارهای ایران، ص 13.
- ↑ دایره المعارف بزرگ اسلامی. ج 11، ص 114.
- ↑ دانشنامهی جهان اسلام (1376). ص 29.
- ↑ سلطانزاده، حسین (1380). بازارهای ایرانی (مجموعه از ایران چه میدانم؟ 11). تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 99.
- ↑ خیرآبادی، مسعود (1376). سفرهای ایران. ترجمه حسین حاتمینژاد و عزتالله مافی، مشهد، ص 133-132.
- ↑ کریمان، حسین (1345). ری باستان. تهران، ج1، ص 217.
- ↑ حبیبی، محسن (1375). از شار تا شهر. تهران، ص 46.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ پیرنیا، محمدکریم (1372). آشنایی با معماری اسلامی ایران. به کوشش غلامحسین معماریان، تهران: پژوهنده، ص 122.
- ↑ ورجاوند، پرویز (1371). دایرهالمعارف تشیع. تهران: مؤسسه دایرهالمعارف تشیع با همکاری شرکت نشر یادآوران، ج3، ص 25-28.
- ↑ رضا، عنایتالله و دیگران (1355). آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران، ص 3-2.
- ↑ قزوینی، محمد (1342). یادداشتها. به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، ج7، ص 128.
- ↑ مقدسی، محمد (1906). احسن التقاسیم. به کوشش دخویه. بیروت، ص 369.
- ↑ خسروی، خسرو (1355). «بازارهای روستایی در ایران»، راهنمای کتاب. سال 19، ش1-3، ص 20-29.
- ↑ مستوفی، عبدالله (1360). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: کتابفروشی زوار، ص159-162.
- ↑ بازورث، کلیفورد ادموند (1363). تاریخ غزنویان. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ص14.
- ↑ Ismbton, "The merchant in medi val Islam" in Alocust’s Leg‚eds. W.A.Henning and E. arshater London 1962. 130-121.
- ↑ نرخشی، محمد (1362). تاریخ بخارا. ترجمه احمد بن محمد قبادی، تلخیص محمد بن زفر به کوشش محمد نقی مدرس رضوی، تهران: توس، ص18.
- ↑ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: 1362، امیرکبیر، ص110.
- ↑ سلطانزاده، حسین. تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. تهران: 1365، امیرکبیر، ص261.
- ↑ سلطانزاده، حسین (1380). بازارهای ایران. ص 38.
- ↑ سلطانزاده، حسین (1380). بازارهای ایران. ص 56.
- ↑ بیگلری، اسفندیار (1355). بازارهای ایران. مجله هنر و مردم، شماره 162، ص 9.
- ↑ ملازاده، کاظم (1379). بناهای عامالمنفعه. حوزهی هنری، ص 17-15.
- ↑ رجبی، آزیتا (1385). ریختشناسی بازار، آگاه، ص 145-140.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسندگان مقاله
آزیتا رجبی و حشمت اله عزیزی