منار
ريشههاي واژة منار: برجي كه براي ديدهباني يا رساندن اخبار به وسيلة روشن كردن آتش يا به علامت پيروزي يا براي نيايش ميساختند، تا بالاي آنها اذان گفته شود. به همين جهت نام ديگر منار در اين مورد مؤذنه است (محل گفتن اذان).
منار: محل نور، جاي روشنايي ـ جاي بلندي كه بر آن چراغ ميافروزند. براي راهنمايي مسافران و كشتي ـ ستون مرتفع كه از آجر يا سنگ برآورند و بر بالاي آن اذان گويند.1
ريشههاي تاريخي واژه: ترديدي نداريم كه سابقة منارهها كه كاربرد راهنمايي داشته در قلمرو بسيار گستردة ايران بايستي از پيش از اسلام باشد. با توجه به اين مطلب منارههاي راهنما در انواع مختلف و كاربردهاي مختلف وجود داشته، برخي از اينها كاربرد ديدهباني داشته و برخي كاربرد راهنمايي براي روز و شب. اغلب نظريهپردازان معتقدند كه منارهها از دورة اشكاني ميباشد. اما اين دليل نميشود كه در دورة هخامنشي و پيش از آن ابزار يا تأسيساتي براي راهنمايي وجود نداشته باشد. اما از دوران پيش از اسلام به استثناء تعداد اندكي مانند برج نورآباد كه اشكاني است وجود ندارد.2
سير تاريخي: مناره را در قديمالايام بين دو مرز ميساختند و در آن چيزي نوراني قرار ميدادند تا مرز وابسته را نشان دهد و كمكم در ميان راههاي عمومي نيز اينگونه منارهها را بنا ميكردند تا مسافران و كاروانان بتوانند مسير و مقصد خود را بشناسند.3
اولين منارهاي كه بنا گرديد، منارة اسكندريه بود كه ارتفاع آن دويست و سي ذراع بوده است.4 اينگونه منارههاي بعد از اسلام و در ممالك اسلامي براي گفتن اذان بنا گرديد و از اينرو در بيشتر جاهائي كه بعد از اسلام احداث گرديده منارههايي پيوسته به مساجد و يا عماراتي است كه جنبة مذهبي و تقديس دارد. اكثر مساجد قرون اولية اسلام مناره هم جهت گفتن اذان داشتهاند. كه اين منارهها جايي براي مؤذن داشته كه در آنجا بگويد و روي اين اصل است كه بعضي از منارهها را كه در آن چنين جايي ساخته نشده مربوط به پيش از اسلام ميدانند.5
گوناگوني شكلي منارهها: منارهها بيشتر آجري هستند، همراه با تزئينات مقرنس، آجركاري، معرق، كاشي فيروزهاي و... .
سه برج ديدهباني يا مناره در ايران سنگي است كه يكي از آنها گنبد عالي ابركوه، از دورة آلكاكويه (420هـ.ق) ميباشد كه اينگونه برجهاي ديدهباني سنگي تبديل به آرامگاه شده است.6
(در همين زمان).
نمونههاي مهم منارههاي موجود:
منارة باغ قوشخانه، مربوط به قرن ششم، در زمان سلطان سنجر ـ منارة ساربان يا ساروان مربوط به عهد سلاجقه در اصفهان ـ نزديك منارة چهل دختران ـ ارتفاع اين مناره حدود 48 متر و محيط قاعدة آن 14 متر ميباشد با تزئينات آجركاري، مقرنسهاي آجري، كاشي فيروزهاي ـ منارههاي دردشت با كاشيكاري مغولي مربوط به دورة دوم سلجوقي مناره سلجوقي مسجد جامع سمنان كه قديميترين اثر موجود در شهرستان سمنان ميباشد. اين مناره فاقد كتيبه و يا سنگ نبشتة تاريخدار است و همچنين منار مسجد علي در اصفهان.
مآخذ:
1. لغتنامة دهخدا. انتشارات دانشگاه تهران.
2. مصاحبه با آقاي دكتر صداقت كيش.
3. آشنايي با معماري اسلامي ايران. محمدكريم پيرنيا، انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
4. تاريخ تمدن ايران. سعيد نفيسي، چاپ اول1380، تهران اساطير.
5. برگرفته از سايت اينترنتي ميراث فرهنگي اصفهان.
6. مصاحبه با آقاي دكتر جمشيد صداقت كيش.
مهدی پارسایی