سوادآموزی در ایران
الف) دوره پهلوی[۱]
در این دوره همواره دولتهای وقت، سوادآموزی جمعیت بیسواد کشور را یکی از اولویتهای ملی اعلام میکردند. در دوران رضاشاه در مهرماه ۱۳۱۵ شمسی کلاسهایی برای آموزش سالمندان در سراسر کشور دایر شد. در این سال به موجب تصمیم دولت هر دبستان میبایست دو کلاس برای آموزش بزرگسالان دایر میکرد. طبق آمار خرداد ۱۳۱۸ شمسی حدود ۱۳۶۰۰ نفر در این کلاسها مشغول به تحصیل بودند. با این حال بیتوجهی مسئولان و نابسامانیهای ناشی از حضور نیروهای بیگانه بعد از جنگ در سالهای بعد از ۱۳۲۰ شمسی، موجب شد که بیسوادی همچنان یکی از معضلات کشور باشد. چنان که آمارهای موجود نشان میدهد، در نخستین سرشماری عمومی در سال ۱۳۳۵ نرخ بیسوادی ۸۵ درصد بود که این نرخ در سال ۱۳۴۵ به ۷۲ درصد و در سال ۱۳۵۱ به ۶۲ درصد رسیده بود. در مناطق روستایی این نسبتها از %۹۴ به %۸۵ و %۷۵ کاهش یافته بود. بر اساس نمونه گیری سال ۱۳۵۱ هر چند از درصد بیسوادی به کل جمعیت کاسته شده بود، حدود یک میلیون نفر به بیسوادان کشور افزوده شده بود.
در سرشماری سال ۱۳۵۵ شمسی نسبت بیسوادی جمعیت ۶ سال به بالا کل کشور %۲/۵۲ و در جمعیت ۱۵ تا ۴۹ سال %۷۵ و در جمعیت ۷ تا ۱۴ سال %۲۶ بوده است. نرخ بیسوادی، در روستاها و در میان زنان روستایی به مراتب بالاتر بود. در سال ۱۳۵۵ شمسی نرخ بیسوادی در مناطق روستایی %۷۰ (۶ سال به بالا) و در میان زنان روستایی حدود %۸۰ بود.
«با توجه به رشد مطلق بیسوادی در کشور تا سال ۱۳۵۵ شمسی، شکست برنامههای سوادآموزی در سطح ملی (در دوران محمدرضا پهلوی) غیر قابل انکار است. این برنامهها که در سازمان کمیته ملی پیکار با بیسوادی در سال ۱۳۴۲ شمسی مطرح شده بود، هرگز به اجرا در نیامد[۱].»
ب) سالهای بعد از انقلاب
در سالهای بعد از انقلاب مبارزه با بیسوادی ادامه یافت و برای کارایی و تمرکز بیشتر نهضت سوادآموزی تأسیس شد و مجموعه نظام آموزشی کشور توانست به موفقیتهایی در کاهش بیسوادان کشور دست یابد. بررسی آمار و ارقام حاکی از آن است که در سرشماری سال ۱۳۶۵ شمسی بر درصد با سوادان افزوده شده است. به موجب نتایج این سرشماری درصد باسوادان از 52/2 درصد برای جمعیت ۶ سال و بیشتر به 61/7 درصد افزایش یافته است[۲] که ده درصد افزایش نشان میدهد. با این حال این ارقام نشان دهنده وجود حدود %۴۰ بیسواد میان جمعیت ۶ سال و بیشتر کشور است. دادههای سرشماری عمومی سال ۱۳۷۵ شمسی، نشانگر آن است که روند رشد درصد باسوادی در کشور همچنان ادامه یافته و به ۵/۷۱ درصد[۲] برای جمعیت ۶ سال و بیشتر رسیده است. طبق اطلاع کارشناس دفتر آموزش و پرورش سازمان برنامه و بودجه در مهرماه سال ۱۳۷۷، حدود سه میلیون و چهارصد هزارنفر بیسواد در کشور وجود داشته است. به گفته وی سازمان سوادآموزی کشور تنها قادر به با سواد کردن ۲۰۰ هزار نفر در سال است. (این در حالی است که چندی بعد مسئول نهضت سوادآموزی رقم بیسوادان کشور را حدود ده میلیون نفر اعلام کرد که این رقم دقیقتر به نظر میرسد[۳].)با این حال به گفته مسئولان سازمان سوادآموزی «تفاوت میزان باسوادی میان زنان و مردان به بیش از نصف کاهش داشته و از ۴/۲۳ درصد به ۵/۹ درصد در حال تنزل است. دولت تصمیم دارد در پنج ساله سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی که از سال ۱۳۷۸ شمسی شروع میشود، بیسوادی را در کشور ریشه کن کند[۴].»
در اینجا به نقل از گزارش هشت سال تلاش وضعیت آماری سوادآموزان طی سالهای، ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۴ شمسی ارائه میشود[۵].
جدولها
* رقم کسری بودجه ۱۳۷۵ در این جدول شامل ارقامی است که تاکنون سازمان برنامه و بودجه تأمین و ابلاغ کرده است.
جدول ۵. درصد ترکیب جنسی دانشآموزان دوره ابتدایی از سال تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ تا سال تحصیلی ۶۷-۱۳۶۶
جدولها
جدول ۶. درصد افزایش کمی دانشآموزان دوره ابتدایی از سال تحصیلی ۴۹-۱۳۴۸ تا سال تحصیلی ۶۷-۱۳۶۶ به تفکیک جنس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ پرویز همایونپور، ۴۴ درس از تجربه سوادآموزی ایران در ۵۶- ۱۳۵۵، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، ۱۳۵۹.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن مربوط به کل کشور در سالهای ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵، از انتشارات مرکز آمار ایران است.
- ↑ روزنامه اخبار، ش ۹۴۳، ۲۶ مهر ماه ۱۳۷۷.
- ↑ به نقل از مطبوعات، مورخ ۲۵ مهرماه ۱۳۷۷.
- ↑ عبدالحسین نفیسی، هشت سال تلاش، (گزارش دست آوردها، مشکلات برنامههای آینده و چشمانداز وزارت آموزش و پرورش)، وزارت آموزش و پرورش، معاونت برنامهریزی و نیروی انسانی، اسفند ۱۳۷۵.
- ↑ نشریه سرشماری عمومی نفوس و مسکن کل کشور سال ۱۳۶۵، مرکز آمار ایران.