مجلس خبرگان، قانون اساسی
مجلس خبرگان قانون اساسي
محمد زرنگ
انديشه تدوين قانون اساسي قبل از انقلاب و از زمانيكه زمزمههاي پيروزي انقلاب به گوشميرسيد در ذهن انقلابيون بويژه حضرت امام خميني (ره) به عنوان رهبر بلامنازع نهضت انقلابي مردمايران شكل گرفت (سيّد محمّد هاشمي، جلد اول، ص 27) با پيروزي انقلاب تهيه طرح قانون اساسي وبررسي و تصويب آن يكي از اقدامات و برنامههاي جدي نظام انقلاب بود. باتشكيل دولت موقت تهيهطرح قانون اساسي در دستور دولت قرار گرفت و بعضاً كارهاي موازي در اين خصوص توسط نهادها وكميسيونهاي تخصصي در جريان بود. چنانكه هنوز يك ماه از پيروزي انقلاب نگذشته بود كه پيش نويساوليه قانون اساسي تهيه شد (ناصر كاتوزيان، ص 534) اين پيش نويس در مراحل بعد و طي بررسيها واقداماتي كه توسط شوراي انقلاب و شوراي طرحهاي انقلاب در آن صورت گرفت تدوين نهايييافت(محمّد جواد صفار، ص 36) ولي اين پيش نويس فاقد محتواي اسلامي و داراي نقايص زيادي بوداز اين جهت بايد توسط افراد خبره و كارشناس تحت بررسي كارشناسي و تخصصي قرار مي گرفت (سيّدجلال الدين مدني، جلد اول، ص 52) مجلس خبرگان قانون اساسي كه در حقيقت شأن مجلسمؤسسان را داشت به اين منظور تشكيل شده به منظور تشكيل مجلس خبرگان و تعيين اعضاي آن ازطريق انتخابات، در چهاردهم تير ماه 1358 رايحه قانوني انتخابات مجلس بررسي و تدوين نهايي قانوناساسي جمهوري اسلامي ايران از تصويب شوراي انقلاب گذشت (همان، ص 54) به موجب اين لايحهعده امضاي مجلس مزبور، هفتاد و سه نفر بود كه از طريق انتخابات تعيين ميشدند شرايط اعضاءعبارت بود از: 1 ـ تابعيت 2 ـ نظام جمهوري اسلامي را قبول داشته باشد و به آن وفادار بماند 3 ـ حداقل 30 سال سن داشته باشد 4 ـ در حوزه انتخابيه معروف و به عضو هيأتاجتماعي اقتصادي، سياسي و جغرافيايي منطقه آگاهي و مطلع باشند. 5 ـ عدم محرويت از تمام يابعضي از حقوِ اجتماعي، اشخاص زير از انتخاب شدن محروم بودند: 1 ـ محجورين 2 ـمقامات رژيم گذشته به دليل عدم اعتماد به آنها3 ـ مقامات دولتي بعد از انقلاب براي انجام انتخابات و نظارت بر آن مقرر شد هيأت اجرايي انتخاباتشود (مشروح مذاكرات مجلس بررسي نهايي قانون اساسي ص 311 به بعد متن لايحه قانوني مزبور) مجلس خبرگان به شرح مزبور در 28 مرداد ماه 1358 به رياست سني آيت الله حاج آقا حسينخادمي تشكيل شد پس از اعلام رسميت با پيام حضرت امام (ره) در مورد قانون اساسي توسطحجةالاسلام هاشمي رفسنجاني قرائت شد پس از مراسم تحليف برگزار شد و متن قسم نامه توسطرئيس سني خوانده شد و نمايندگان نيز به دنبال قرائت رئيس قسم ياد ميكردند. پس هيأت رئيسه دايمبا رأي نمايندگان مجلس انتخاب شدند: آيت الله منتظري به عنوان رئيس، آيت الله بهشتي به عنوان نايبرئيس و دكتر حسن آيت به سمت دبير و آقايان دكتر روحاني و حسن عضدي به سمت منشي انتخابشدند. اولين اقدام پس از انتخاب هيئت رئيسه دايم، تدوين آئين نامه داخلي مجلس بود. اين آئين نامهكه توسط شوراي انقلاب تدوين و تصويب شده بود مورد بررسي و تصويب كميسيون ويژهاي قرار گرفتو پس از تصويب اين كميسيون، متن تنظيمي در مجلس خبرگان مشتمل بر هفت فصل و پنجاه و چهارماده به تصويب رسيد (راهنماي استفاده از صورت مشروح مذاكرات مجلس بررسي نهايي قانون اساسيص 323 به بعد) مجلس خبرگان كه متشكل از فقهاء علما و اسلام شناسان مورد اعتماد مردم و انقلابرشنفكران تحصيلكرده در رشتههاي مختلف كه يا در خراج از كشور تحصيل و زندگي كرده ولي با جريانانقلاب همراه بودند و يا در داخل كشور در كوران انقلاب قرار داشتند (عباسعلي عميد زنجاني، ص 87) طبق آئين نامه به هفت گروه يا كميسيون تقسيم شدند و هر گروه مسئول بررسي و تصويب بخشي ازاصول قانون اساسي به شرح زير گرديد: گروه يك شامل ده عضو ـ اصول كلي ـ اهداف انقلاب اسلامي گروه دو شامل يازده عضو: دين، تاريخ، زبان، خط، پرچم، حق حاكميت ملي، شوراهاي منطقهاي وشوراهاي ديگر .گروه سه شامل چهارده عضو ـ حقوقِ ملت ، گروه چهار شامل ده عضو ـ قوه مقننه ، گروه پنج شامل ده عضو ـ قوه مجريه ، گروه ششم شامل نه عضو ـ قوه قضائيه ، گروه هفتم شامل ـ هيئت عضو مسائل اقتصادي و امور مالي ، علاوه بر گروههاي هفت گانه مزبور، شورايي نيز تحت عنوان شوراي هماهنگي مركب از پنج نفر: محمّدجواد باهنر علي گلزاده غفوري، ناصر مكارم شيرازي، سيّد حسن آيت و جلال الدين فارسي وظيفههماهنگي بين گروههاي هفتگانه را عهده دار بود. اصول قانون اساسي پس از آنكه در گروه مربوطه بهتصويب ميرسيد در دستور كار مجلس قرار ميگرفت و مورد بررسي نهايي قرار ميگرفت. مجلس خبرگان، طي هشتصد و هفت جلسه علني، قانون اساسي را به تصويب رساند. در جلسهمورخه 23/8/1358 شوراي هماهنگي مجلس خبرگان با توجه به موضوع هر اصل، اصول قانوناساسي را فصل بندي و تنظيم كرد و گزارش آن را در دوازده فصل مشتمل بر 175 اصل تقديم مجلسنمود و سرانجام در جلسه علني مورخه بيست و چهارم آبانماه 1358 به تصويب نهايي رسيد و توسطنمايندگان حاضر در جلسه امضاء شد (همان، ص 357) سرانجام پس از سه ماه مجلس بررسي نهاييقانون اساسي با حضور نمايندگان و سفراي اكثر كشورهاي اسلامي در مورخه 24 آبانماه 1358 جلسهاختتاميه خود را برگزار كرد.
منابع:
1 ـ محمّد جواد صفار، آشنايي با قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، انتشارات مركز آموزش مديريتدولتي، چاپ چهارم، 1372 .
2 ـ سيّد جلال الدين مدني، حقوِ اساسي در جمهوري اسلامي ايران، جلد اول، انتشارات سروش،چاپ سوم، 1365.
3 ـ سيّد محمّد هاشمي، حقوِ اساسي جمهوري اسلامي ايران، جلد اول ،انتشارات دانشگاه شهيدبهشتي، چاپ اول، 1374
4 ـ ناصر كاتوزيان، گامي به سوي عدالت، جلد اول، انتشارات دانشكده حقوِ و علوم سياسي دانشگاهتهران، چاپ اول، 1378
5 ـ راهنماي استفاده از مشروح مذاكرات مجلس بررسي نهايي قانون اساسي، انتشارات اداره كل امورفرهنگي و روابط عمومي مجلس، چاپ اول، 1364
6 ـ عباسعلي عميد زنجاني، مباني فقهي قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، انتشارات جهاددانشگاهي ، بي تا