مجلس خبرگان، قانون اساسی
اندیشه تدوین قانون اساسی قبل از انقلاب و از زمانیکه زمزمههای پیروزی انقلاب به گوشمیرسید در ذهن انقلابیون بویژه حضرت امام خمینی (ره) به عنوان رهبر بلامنازع نهضت انقلابی مردمایران شکل گرفت[۱] با پیروزی انقلاب تهیه طرح قانون اساسی وبررسی و تصویب آن یکی از اقدامات و برنامههای جدی نظام انقلاب بود. با تشکیل دولت موقت تهیهطرح قانون اساسی در دستور دولت قرار گرفت و بعضاً کارهای موازی در این خصوص توسط نهادها وکمیسیونهای تخصصی در جریان بود. چنانکه هنوز یک ماه از پیروزی انقلاب نگذشته بود که پیش نویساولیه قانون اساسی تهیه شد[۲] این پیش نویس در مراحل بعد و طی بررسیها و اقداماتی که توسط شورای انقلاب و شورای طرحهای انقلاب در آن صورت گرفت تدوین نهایییافت[۳] ولی این پیش نویس فاقد محتوای اسلامی و دارای نقایص زیادی بوداز این جهت باید توسط افراد خبره و کارشناس تحت بررسی کارشناسی و تخصصی قرار می گرفت[۴] مجلس خبرگان قانون اساسی که در حقیقت شأن مجلس مؤسسان را داشت به این منظور تشکیل شده به منظور تشکیل مجلس خبرگان و تعیین اعضای آن از طریق انتخابات، در چهاردهم تیر ماه 1358 رایحه قانونی انتخابات مجلس بررسی و تدوین نهایی قانوناساسی جمهوری اسلامی ایران از تصویب شورای انقلاب گذشت[۵] به موجب این لایحه عده امضای مجلس مزبور، هفتاد و سه نفر بود که از طریق انتخابات تعیین میشدند شرایط اعضاء عبارت بود از:
- تابعیت
- نظام جمهوری اسلامی را قبول داشته باشد و به آن وفادار بماند
- حداقل 30 سال سن داشته باشد
- در حوزه انتخابیه معروف و به عضو هیأت اجتماعی اقتصادی، سیاسی و جغرافیایی منطقه آگاهی و مطلع باشند.
- عدم محرویت از تمام یا بعضی از حقوق اجتماعی
اشخاص زیر از انتخاب شدن محروم بودند:
- محجورین
- مقامات رژیم گذشته به دلیل عدم اعتماد به آنها
- مقامات دولتی بعد از انقلاب برای انجام انتخابات و نظارت بر آن مقرر شد هیأت اجرایی انتخابات شود[۶]
مجلس خبرگان به شرح مزبور در 28 مرداد ماه 1358 به ریاست سنی آیت الله حاج آقا حسین خادمی تشکیل شد پس از اعلام رسمیت با پیام حضرت امام (ره) در مورد قانون اساسی توسط حجةالاسلام هاشمی رفسنجانی قرائت شد پس از مراسم تحلیف برگزار شد و متن قسم نامه توسط رئیس سنی خوانده شد و نمایندگان نیز به دنبال قرائت رئیس قسم یاد میکردند. پس هیأت رئیسه دایم با رأی نمایندگان مجلس انتخاب شدند: آیت الله منتظری به عنوان رئیس، آیت الله بهشتی به عنوان نایبرئیس و دکتر حسن آیت به سمت دبیر و آقایان دکتر روحانی و حسن عضدی به سمت منشی انتخابشدند. اولین اقدام پس از انتخاب هیئت رئیسه دایم، تدوین آئین نامه داخلی مجلس بود. این آئین نامه که توسط شورای انقلاب تدوین و تصویب شده بود مورد بررسی و تصویب کمیسیون ویژهای قرار گرفت و پس از تصویب این کمیسیون، متن تنظیمی در مجلس خبرگان مشتمل بر هفت فصل و پنجاه و چهار ماده به تصویب رسید[۷] مجلس خبرگان که متشکل از فقهاء علما و اسلام شناسان مورد اعتماد مردم و انقلاب روشنفکران تحصیلکرده در رشتههای مختلف که یا در خراج از کشور تحصیل و زندگی کرده ولی با جریان انقلاب همراه بودند و یا در داخل کشور در کوران انقلاب قرار داشتند[۸] طبق آئین نامه به هفت گروه یا کمیسیون تقسیم شدند و هر گروه مسئول بررسی و تصویب بخشی از اصول قانون اساسی به شرح زیر گردید:
گروه یک شامل ده عضو ـ اصول کلی ـ اهداف انقلاب اسلامی
گروه دو شامل یازده عضو: دین، تاریخ، زبان، خط، پرچم، حق حاکمیت ملی، شوراهای منطقهای وشوراهای دیگر
گروه سه شامل چهارده عضو ـ حقوقِ ملت
گروه چهار شامل ده عضو ـ قوه مقننه
گروه پنج شامل ده عضو ـ قوه مجریه
گروه ششم شامل نه عضو ـ قوه قضائیه
گروه هفتم شامل ـ هیئت عضو مسائل اقتصادی و امور مالی
علاوه بر گروههای هفت گانه مزبور، شورایی نیز تحت عنوان شورای هماهنگی مرکب از پنج نفر: محمّدجواد باهنر، علی گلزاده غفوری، ناصر مکارم شیرازی، سید حسن آیت و جلال الدین فارسی وظیفه هماهنگی بین گروههای هفتگانه را عهده دار بود. اصول قانون اساسی پس از آنکه در گروه مربوطه بهتصویب میرسید در دستور کار مجلس قرار میگرفت و مورد بررسی نهایی قرار میگرفت. مجلس خبرگان، طی هشتصد و هفت جلسه علنی، قانون اساسی را به تصویب رساند. در جلسه مورخه 23 آبان 1358 شورای هماهنگی مجلس خبرگان با توجه به موضوع هر اصل، اصول قانون اساسی را فصل بندی و تنظیم کرد و گزارش آن را در دوازده فصل مشتمل بر 175 اصل تقدیم مجلسنمود و سرانجام در جلسه علنی مورخه بیست و چهارم آبانماه 1358 به تصویب نهایی رسید و توسط نمایندگان حاضر در جلسه امضاء شد[۹] سرانجام پس از سه ماه مجلس بررسی نهایی قانون اساسی با حضور نمایندگان و سفرای اکثر کشورهای اسلامی در مورخه 24 آبان 1358 جلسه اختتامیه خود را برگزار کرد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ هاشمی، سید محمّد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد اول ،انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی، چاپ اول، 1374، ص27.
- ↑ کاتوزیان، ناصر، گامی به سوی عدالت، جلد اول، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاهتهران، چاپ اول، 1378، ص534.
- ↑ صفار، محمّد جواد، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، انتشارات مرکز آموزش مدیریتدولتی، چاپ چهارم، 1372، ص36.
- ↑ مدنی، سید جلال الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، جلد اول، انتشارات سروش،چاپ سوم، 1365، ص52.
- ↑ مدنی، سید جلال الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، جلد اول، انتشارات سروش،چاپ سوم، 1365، ص54.
- ↑ راهنمای استفاده از مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، انتشارات اداره کل امورفرهنگی و روابط عمومی مجلس، چاپ اول، 1364، ص311.
- ↑ راهنمای استفاده از مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، انتشارات اداره کل امورفرهنگی و روابط عمومی مجلس، چاپ اول، 1364، ص323.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی فقهی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی ، بیتا، ص87.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی فقهی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی ، بیتا، ص357.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1401)، درآمدی بر دانشنامه انقلاب اسلامی، موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد زرنگ