استان اصفهان
اصفهان، نام استانی است به مركزیت شهری به همین نام، واقع در مركز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نامهای سمنان و قم (از شمال)، مركزی (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختیاری» (از جنوب غرب)، «كهگیلویه و بویراحمد» و فارس (از جنوب) و یزد (از سرتا سر شرق)[۱]. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 كم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمیگیرد[۲]. استان اصفهان با نامهای باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان[۳] و ... همواره به عنوان یكی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد میشود[۴]. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی كشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نامهای شهرستانهای استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، كاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون شهر، چادگان، نجف آباد، خمینیشهر، فلاورجان، مباركه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مركزیت دهاقان)، لنجان (به مركزیت زرین شهر)، تیران و كرون (به مركزیت تیران)، برخوار و میمه (به مركزیت شاهین شهر) و اصفهان[۱]. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی كه قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیعترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گستردهای از كویر (دشت كویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمك و شورهزارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنههای سرسبز و پر آب آن واقع است[۵]. به طور كلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه كوهستانی و دشتی تقسیم میشود. ناحیه كوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش كوههای زاگرس است كه از حدود كوههای گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و كاشان نیز ارتفاعاتی با نام كركس مشاهده میشود. ناحیه دشتی از آبرفتهای زاینده رود تشكیل شده كه با شیب ملایمی تا باتلاق گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگیهای جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش مییابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتیگراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتیگراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلیمتر در ارتفاعات غربی تا 60 میلیمتر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر میكند[۶]. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونهای كه حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی كمتر 25 نفر در كیلومتر مربع و در برخی نقاط تراكم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در كیلومتر مربع میرسد[۷]. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضههای طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانكوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه كوهستانی فریدونشهر در غربیترین قسمت استان قرار دارد. كوه كركس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه كوههای كركس به شمار میآید[۸]. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبهها و رودخانههای متعددی هستند كه به تالابها و كویرهای داخلی و یا به رودها و جریانهای سطحی خارج از استان میپیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مركزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضههای مذكور عبارتند از[۹]: 1- حوضه آبریز زاینده رود، 2- حوضه آبریز دز، 3- حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمك، 4- حوضه آبریز كویر، 5- حوضه آبریز كارون.
مهمترین و بزرگترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است كه از منطقه «كوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنههای زردكوه سرچشمه میگیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 كیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی میشود. در سمیرم كه منطقهای كوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 كیلومتری غرب نجفآباد از دالان كوه سرچشمه میگیرد و رود دربند كه از كوههای فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمك (قم) سرازیر میشود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمك در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب میشوند كه هر كدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند. استان اصفهان نیز همچون دیگر استانهای كشور، تا حدودی به واسطه وجود گسلهای متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنهبندی خطر لرزهای ایران كه مأخذ آن پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله است[۱۰]، به جز شهر كاشان كه در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مركز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمتهایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفتهاند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریانهای وسیع ارتباطی یكی از قطبهای مهم صنعتی ایران است[۱۱] كه افزون بر معادن مختلف، فعالیتهای كشاورزی، دامداری و جنگلداری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام میگیرد. امكانات آموزشی و وجود دانشگاههای مختلف، استان اصفهان را به یكی از مراكز مهم آموزش عالی كشور تبدیل كرده است[۱۲]. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراكز مهم فرهنگی و جاذبههای گردشگری به ویژه در شهر اصفهان و كاشان، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر اصفهان (مركز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان كنفرانس اسلامی، خود حاكی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره بهعنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد[۱۳] و با تغییراتی كه در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اكنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مركز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است كه در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است[۱۴]. نكته قابل ذكر در تركیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترك و گرجیهای مسیحی كه با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شدهاند تا ارمنیان مسیحی و كلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سكونت داشتهاند.16
16. الف: منبع 7. ص11.
ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.
غلامحسین تکمیل همایون
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.
- ↑ چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 167.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص8 - 3.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص68.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص18-21.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمینشناسی). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص45.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص81-75.
- ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.
- ↑ الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص16 و 19. ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماریهای 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص268.