مقرنس
معنی لغوی
مقرنس شمشیر در هیأت نردبان ساخته، کنز الغه العربی: بنایی که آن را نقاشی کردن، بنایی که طاق و اطراف آن پایه پایه و دارای اضلاع است و به فارسی به آن آهوپای میگویند.
مأخوذ از تازی، بنای بلند مرور و ایوان آراسته و تزئین شده با صورتها و نقوش بر آن پایه.1
کلمه مقرنس با قر و قرناس و قرنیس و قرنیز خویشاوند است. این معنی با شکل و عنصر تزئین مورد نظر ما که از تعداد کم و بیش سطوح برآمده و فرو رفته صورت میگیرد موافق است. برای معنی کاربردی آن آمده است «استلاکتیو» موتیف تزئینی که فرم آن استلاکتیوها را به یاد میآورد. نام فرانسه استلاکیت که آن را در شرق مقرنس و در غرب مکریس مینامند.2
ریشههای تاریخی
به دلیل عدم دسترسی به اسناد و مدارک کافی متأسفانه همچون بسیاری از هنرهای مرسوم شرق اطلاع و تاریخ دقیقی برای مقرنس به عنوان عنصری تزئینی در معماری مشخص نیست.
سیر تاریخی مقرنس
مقرنس از دیرباز حتی قبل از زمان هخامنشیان در معماری گاه فعال و گاه نیمه فعال وجود داشته است. کاربرد مقرنس در پیش از اسلام، شامل دو دوره عمده یعنی 224 تا 25 قبل از میلاد و از 224 تا زمان ظهور اسلام دانستهاند. در دوران هخامنشی هنر مقرنس تحولی چشمگیر و بارز یافت و ادامه آن با طرحهای ارزندهتری در دوران اشکانی ظاهرگشت. همچنین زادگاه مقرنس را صاحبان و آشنایان از طریق ایران میدانند و آنچه در سایر بلاد دیده میشود، خود مخلوطی است از فرهنگ و معماری آن دیار با ریشههای مقرنس ایرانی.3
با بررسی آثار اولیه بهجا مانده میشود دریافت که مقرنس از آغاز برای تبدیل پلان مربع به دایره استفاده میشده است. مقرنس در ابتدا نقشی کاربردی داشته نه تزئینی.4
از دوران هخامنشی به بعد مقرنس تحول چشمگیری پیدا کرد. نمونه آن آتشگاه پاسارگاد میباشد. در دوران اشکانی قرنیز و مقرنس با هم به کار میرفته است. در کاخ آشور در عراق یا کاخ هترا از مقرنسهای بریده بریده استفاده شده است. دوران ساسانی نیز دوران رواج و پیچیدگی بیشتر عناصر مقرنس در معماری قبل از اسلام دانست.5 مقرنس را در چهار قرن صدر اسلام به طور پراکنده میتوان دید. سیر تحولات مقرنس در بعد از اسلام به هفت دوره تقسیم شده:
- چهار سده اول هجری؛
- سدههای پنج و شش که مصادف با دوره سلجوقی است؛
- دوره مغول؛
- دوره تیموری؛
- دوره صفوی، که در این دوره مقرنس حالت کاملاً تزئینی به خود گرفت؛
- دوره بعد از صفویه تا آخر قاجاریه؛
- عصر حاضر.
گوناگونی شکلی و انواع مقرنس
انواع مقرنس براساس اجرای آن از انواع مصالح ساختمانی از جمله کاشی با یکدیگر تفاوتهایی دارد که بهطور کلی به 4 رشته متفاوت تقسیم میشود:
- مقرنسهای معلق؛
- مقرنسهای جلو آمده؛
- مقرنسهای لانه زنبوری؛
- مقرنسهای روی هم قرار گرفته.
- مقرنسهای معلق، شکل رسوب آهکی آویزان در غارها است. مقرنسهای لانه زنبوری شبیه به لانه زنبور است. مقرنسهای روی هم قرار گرفته به مقرنسهایی میگویند که از مایه مصالح اصلی بنا و یا قطعات دیگر ساخته میشود. مقرنسهای جلو آمده مقرنسهایی است که مواد آن از خود بنا نباشد و در نهایت سادگی و در انتهای سطوح خارجی صورت میگیرد.6
اجزاء مقرنس
عناصر سازنده و اجزاء مقرنس که در اصطلاح سنتی به آن آلت میگویند عبارتند از: شاپرک، طاس، تخته، شمسه، عرقچین، شمسه تخته قطارتی، چهارلنگه منتظم و... .
کاربردیترین آنها ترکیب طاسه نیم شش (شش ضلعی) با دو شاپرک است.7
نمونههای مهم اجرای مقرنس
مقرنس در پیش از اسلام در بناهایی همچون آتشگاه پاسارگاد، کعبه زردشت و طاق کسری دیده میشود.8
در چهار سده اول هجری آثاری چون مقبره شاه اسماعیل سامانی، گنبد قابوس و مسجد جامع نائین میباشد. سدههای پنج و شش آثاری نظیر برج لاجیم، برج طغرل، گنبد کبود و مسجد جامع اصفهان و ... وجود دارد. در دوره مغول مقبره سلطان محمد الجایتو، مسجد جامع اشترجان و مسجد جامع پامنار.
دوره تیموری
مقبره امیرتیمور در سمرقند و مسجد جامع گوهرشاد.
دوره صفوی
نمونههای بسیار زیبای این دوره، مدخل اصلی مسجد شاه اصفهان و محراب مسجد شیخ لطفالله میباشد. دوره بعد از صفویه تا آخر قاجاریه، مقرنسهای کاخ خورشید، مسجد وکیل و مسجد سپهسالار در عصر حاضر نیز دو مدخل اصلی و ایوانهای مسجد امام حسین(ع).9
نتیجهگیری
مقرنس نوعی کاربندی است، متشکل از طاسههایی که در ردیفهایی انتظام مییابند و هر ردیف خود عامل ردیف دیگری است. که از بالای آن بیرون میزند. نتیجه، ترکیبی پلکانی است که گاه به آن طاقبندی کند میگویند.
طاسهها را از چوب، سنگ، آجر و یا گچ میسازند.
نتیجهگیری کلی
مقرنس عنصری معماری است که از یک سو از اصالت هنری مستقل ایرانی برخوردار است و از سوی دیگر به شکل بیسابقهای به خارج از ایران ریشه دوانده. حتی پارهای از مورخان غربی بر این گمانند که هیچ پدیده معماری تا بدین حد در معماری سرزمین های اسلامی دیگر تأثیر نداشته است.
ندا بانشی