ساموئل خاچیکیان

خاچیکیان، ساموئل، (1303ـ1380 ش) کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس‌، تدوین‌گر و سازنده آنونس. خاچیکیان نخستین فیلم‌ساز ارمنی تبار ایرانی است که در تبریز متولد شد.

فعالیت‌ هنری‌ را با تئاتر در «کلوب‌ ارامنه‌» آغاز کرد. نخستین ‌بار در تاریخ ‌سینمای‌ ایران‌ برای‌ فیلم‌ دختری‌ از شیراز (به کارگردانی خودش، 1332) «آنونس» (پیش‌نمایش) کوتاهی‌ ساخت. از نیمه‌های‌ فیلم‌ بازگشت‌ (1332) تدوین‌ فیلم‌هایش‌ را خود به ‌عهده‌ گرفت، و در نورپردازی‌ و کار فیلم‌بردارانش نیز با ذوق‌ورزی دخالت‌ می‌کرد، و موسیقی متن ‌فیلم‌هایش‌ هم به ‌انتخاب‌ خودش‌ بود. از 1333 فیلم‌های پلیسی و جنایی ساخت و فیلم‌های بعدی‌اش را با پیگیری در همین «گونه» فیلم‌های سینمایی ادامه داد. در مطبوعات به «هیچکاک سینمای ایران» شهرت داشت، اما خودش تأثیر از فیلم‌های هیچکاک را رد می‌کرد.

«نورپردازی‌ جنایی‌» اصطلاحی‌ بود که برای‌ مجموعه‌ای از فیلم‌هایش مانند فیلم‌های ‌چهارراه‌ حوادث‌^* (1333)، طوفان‌ در شهر ما (1336)، فریاد نیمه‌شب‌ (1339)، به‌کار می‌برد. با این فیلم‌ها از نورپردازی تئاتری ـ‌ که در سینمای ایران مرسوم بود ـ‌ فاصله گرفت، و به «نورپردازی سینمایی» تمایل نشان داد. از بابت غافل‌گیری‌ یا ایجاد دلهره‌ و حالت تعلیق‌  قایل‌ به‌ «نفس‌بُر» کردن تماشاگران فیلم‌هایش بود، و بیش‌تر به جلوه‌های‌ ظاهری تعقیب‌ و گریز، یا به‌ آتش‌ کشیدن‌ یک‌ ساختمان ‌یا سقوط اتومبیل به دره و مانند این‌ها می‌اندیشید.

فیلم‌هایش‌‌ در دهه 1350، در مقایسه ‌با فیلم‌هایش در سال‌های دهه 1340‌، موفقیت‌های‌ زیادی‌ کسب‌ نکردند. بنابراین به ساختن همه‌ نوع‌ فیلمی تمایل نشان داد‌: کمدی‌ (دیوار شیشه‌ای‌،1350)، حادثه‌ای‌ (بوسه‌ بر لب‌های‌ خونین‌،1352) و پلیسی‌ (اضطراب‌، 1354). در سال‌های‌ پس‌ از انقلاب‌ فیلم پرفروش ‌عقاب‌ها (1363) را ساخت‌؛ اما از آن‌ پس‌ با ساختن یوزپلنگ‌ (1364)، چاووش‌ (1369) و بلوف‌ (1371) استقبالی‌ از فیلم‌های او نشد‌. در 77 سالگی، پس از یک دوره بیماری آلزایمر در تهران درگذشت.

عباس بهارلو

نیز نک: «چهارراه حوادث» و «نقش ارامنه در سینمای ایران».