اطلاعات

اطلاعات، روزنامة اقتصادي، ادبي، اخباري كه به مدير مسئولي و صاحب امتيازي عباس مسعودي با قطعي بزرگ، از تاريخ 19 تير 1305ش تهران منتشر مي‌شد. ميرزا عباس‌خان مسعودي (1353-1274ش) فرزند سوم حاج محمدعلي بود. او تحصيلات اوليه‌اش را در مدرسة محمديه گذراند، سپس براي ادامة تحصيل به دارالفنون وارد گشت. در 1302ش «مركز اطلاعات ايران» را به اتفاق آقايان: علي‌اكبر سليمي، جهانگير مصور رحماني، باقر نيك‌انجام و علي‌ صادقي (صادق‌زاده) بنياد نهاد. همچنين او نمايندة تهران در دوره‌هاي 10، 11، 12، 13، 14، 15 در مجلس شوراي اسلامي بود. (شجيعي، زهرا، نخبگان سياسي ايران، ج4، ص493، 506؛ و نيز براي اطلاع رك: مسعودي، فرهاد، پيروزي لبخند، اغلب صفحات؛ و نيز صدرهاشمي، ج1، ص9-208).

در ابتدا درخواست امتياز روزنامة نهضت ملي را ـ كه شامل مطالب اقتصادي، ادبي، سياسي و اخباري بود ـ تحت عنوان «اطلاعات» به ادارة انطباعات وزارت معارف در تاريخ 4 آذر 1304ش/8 جمادي‌الاول 1344ق فرستاد. (رك: بيات و كوهستاني‌نژاد، اسناد مطبوعات، ج1، ص77؛ و نيز: صدرهاشمي، ج1، ص202).

ادارة معارف پيشنهاد را در چهل و نهمين جلسة شوراي عالي معارف، مورخة چهارشنبه 15 تيرماه 1305ش مطرح و امتياز جريدة اطلاعات به وي اعطا گرديد (رك: اسناد مطبوعات، ص7-126).

در تاريخ 18 تير 1305ش وزارت معارف نوشت كه آقاي ميرزا عباس‌خان مسعودي از وزارت‌خانه تقاضاي امتياز جريده‌اي به نام اطلاعات را نموده كه در مركز با مسلك اقتصادي، ادبي، سياسي و اخباري منتشر نمايد مدارك قانوني را هم تهيه و تقديم داشته، چون مطابق مدارك مذبور تقاضا كننده واجد شرايط قانوني مي‌باشد وزارت معارف پيشنهاد مي‌كند كه امتياز جريدة اطلاعات به ميرزا عباس‌خان مسعودي اعطا گردد. (رك: پيشين، ص7-126).

در ابتدا روزنامة اطلاعات در «مركز اطلاعات ايران» ـ كه اساس كارش انتشار مطبوعات فارسي در تهران بود ـ نشر و چاپ مي‌شد. به علت اهميت خبر، جمع‌آوري و انتقال آن به اكثريت مردم در اين دوره؛ و نيز لزوم تمركز اخبار داخلي و خارجي در مركز منسجمي كه اطلاعات را از همة مناطق كشور جذب و سپس آن را به روزنامه‌ها و جرايد در تهران ارسال كند اين مؤسسه ايجاد شد و به سرعت جاي خود را به عنوان يك مركز خبري باز كرد. بنابراين به عنوان يك منبع مهم، با خبرگزاري‌هاي مهمي چون هاوس فرانس، رويتر انگلستان، و تاس روسيه در زمان خود همكاري مي‌كرد. همچنين اين مؤسسه مترجميني به چند زبان در اختيار داشت. روزنامة اطلاعات نيز به جهت عضويت عباس مسعودي در مركز طبع و نشر مي‌شد. عباس مسعودي در سرمقالة شمارة اول روزنامة خود شرح مفصلي از كار اين مركز درج كرده بود (رك: روزنامة اطلاعات، سال اول، شمارة 1، (19 تير 1305ش/30 ذيحجه 1344ق، تهران و نيز: صدرهاشمي، ج1، ص203).

نخستين شمارة روزنامة اطلاعات در دو صفحه، در 19 تيرماه 1305ش با شكلي ساده و فاقد آرم منتشر شد. نام روزنامه در وسط تحت عنوان «نامة اطلاعات»، و در سمت راست بالا، شماره، سال انتشار، نام صاحب امتياز و مدير مسئول، درج شده بود. در خط پاياني محل ادارة كل «خيابان لاله‌زار ـ كوچة وثوق‌نظام» آمده بود. در زير آن: «تك نسخة چهار شاهي» مشاهده مي‌شود. در سمت چپ بالا، تاريخ روزنامه به شمسي و قمري؛ در زير آن به همان سبك سمت راست خط جداكنندة قرينه كه در زير آن قيمت روزنامه آمده است.

در شماره‌هاي اولية اين روزنامه اساس اخبار، رويدادهاي سياسي ـ اجتماعي ـ اقتصادي ايران و جهان را تشكيل مي‌داد. همچنين اخباري از وضع هوا، وضعيت پست و حركت آن، افتتاح راه‌ها، اخباري از شهرهاي ايران درج شده بود. از شمارة دوم در شكل و فرم تغييراتي ايجاد شد و عباس مسعودي در سرمقالة شمارة دوم اطلاع مي‌دهد كه از امروز اطلاعات مرتباً عصرها منتشر مي‌شود. (روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305ش/2 صفر 1344ق، ص1).

انتشار روزنامة روزانه‌اي كه هر روز عصر به صورت مرتب منتشر شود، تا اين زمان بي‌سابقه بود. بنابراين، كسي باور نمي‌كرد كه ميرزا عباس‌خان مسعودي موفق به چنين كاري شود. بالاخص كه اين روزنامه تكيه‌گاه مالي و فروش نداشت. (رك: روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305/2 صفر 1344 ونيز: روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305/ 2صفر، 1344). روزنامة اطلاعات از روزنامه‌هاي مهم اين دوره محسوب مي‌شد كه به علت تنوع اطلاعات، استفاده از روش‌هاي نوين روزنامه‌نگاري، همچنين روش ميانه‌روي و بي‌طرفي در اطلاع‌رساني ـ كه از ويژگي‌‌هاي صاحب امتيازش بود ـ از روزنامه‌هاي با ثبات به حساب مي‌آمد. (صدرهاشمي، ص203).

اين روزنامه علاوه بر درج اخبار و رويدادهاي داخلي، اطلاعات و وقايع خارجي را نيز منتشر مي‌كرد. همچنين مقالات متنوعي از نويسندگان صاحب نام اين دوره در اين روزنامه منتشر مي‌شد. از ويژگي‌ اين روزنامه در مقايسه با ديگر روزنامه‌هاي منتشرة اين زمان، درج اخبار جديد، منسجم، متنوع و مفصلي از غالب نقاط كشور و حتي نقاط دورافتادة كشور بود كه به علت بعد مسافت، دورافتادگي، نبودن راه‌هاي مناسبت و فقدان وسايل حمل و نقل از يكديگر بي‌اطلاع بودند.

با اين‌كه تيراژ روزنامه توسط صاحب امتيازش دو هزار نسخه درج شده بود، اما به علت محدود بودن ماشين چاپ در كشور، تيراژ آن از پانصد تا ششصد شماره تجاوز نمي‌كرد، كه در چاپخانة روشنايي، بوسفور و كوشش انجام مي‌شد. اما بعدها اين روزنامه در چاپخانه‌اي مخصوص به خود چاپ شد. (رك: اسناد مطبوعات، ص125).

با درج اخبار مجلس‌ ـ كه توسط خود عباس مسعودي تهيه مي‌شد ـ خيلي زود اين روزنامه جايش را در محافل سياسي باز كرد و تيراژش تا آبان همان سال از 500 به 700 رسيد كه هم به لحاظ مالي و هم وزنة سياسي اهميت زيادي در اين دوران داشت. اين امر هم به لحاظ طرز نگارش و هم تهيه و تنظيم خبر كاملاً تازگي داشت، زيرا تا اين زمان كمتر خبر به صورت رپرتاژ تهيه مي‌شد. از جمله اخباري كه در اين دوره بدين شكل تهيه گرديد، خبر حمله به آيت‌الله مدرس بود كه به قسمت‌هاي مختلف تقسيم، و براي هر قسمت سرتيتري تعيين شد. اين امر شهرت بسياري براي اين روزنامة اطلاعات فراهم ساخت. (روزنامة اطلاعات، سال اول، 7 آبان 1305)

روزنامة اطلاعات از زمان انتشار تاكنون از ادوار مختلف تاريخ گذر كرده است: 1) دورة آغازين كه مقارن حكومت رضاشاه بود 2) دورة حكومت محمدرضا شاه كه خود دو دورة مهم را در بر‌مي‌گيرد: الف) از 1320 تا شهريور 1332ش ب) از شهريور 1332ش تا پايان حكومت محمدرضا شاه؛ 3) از آغاز انقلاب اسلامي تاكنون

شايد يكي از دلايلي كه اين روزنامه توانست زماني طولاني و مستمري را پايدار بماند اتخاذ روش ميانه‌روي در اطلاع‌رساني و عدم جهت‌گيري خاص در انتشار اخبارش بود.

البته روش و خط‌مشي اين روزنامه مورد انتقاد بسياري از روزنامه‌ها با جناح‌بندي‌هاي مختلف قرار گرفت. چنان‌كه روزنامه‌هاي چپ و تندرو در ادوار مختلف تاريخي سياست‌هاي اتخاذ ‌شدة مطبوعاتي اين روزنامه را شديداً به باد انتقاد مي‌گرفتند.

اين روزنامه به علت خط‌مشي كه داشت نسبت به ساير روزنامه‌ها و مطبوعات كشور كمتر مورد ارعاب و تهديد جدي كه ديگران با آن درگير بودند، قرار گرفت. البته بايد خاطر نشان كرد كه اين روزنامه نيز سنوات مختلف براي مدتي كوتاه مانند ديگر روزنامه‌ها توقيف شد. چنان‌چه در 1307ش به علت درج ابلاغيه دائر به مناسبات ميان ايران و دولت تركيه كه انتشار و اشاعة آن مقتضي نبود، انتشار روزنامه از طرف ادارة نظميه قدغن مي‌شود. (اسناد مطبوعات، ص127).

تنها زمان نسبتاً طولاني توقيف اين روزنامه، مصادف با وقايع 17 آذر 1321ش (در اين روز در نتيجة نارضايتي مردم از كابينة قوام‌السلطنه و اختلاف موجود بين شاه و نخست‌وزير، مردم شورش كردند، عده‌اي از دانشجويان دانشكدة حقوق در مجلس شوراي ملي مجتمع شده و سپس عده‌اي از مردم به آنان پيوستند. در جريان اين واقعه روزنامة اطلاعات 43 روز تعطيل شد. (روزنامة اطلاعات، 16 آذر 1321، ص1) و مدير مسئول روزنامه دستگير شد. شرح ماجرا و بازداشت كارمندان و حريق روزنامة اطلاعات توسط مسعودي در روزنامة اطلاعات، 30 دي 1321ش شرح داده است. البته لازم به ذكر است كه در همين زمان اغلب جرايد كشور از چاپ و انتشار ممنوع شدند و فقط يك روزنامه از طرف دولت طبع و نشر مي‌شد. (صدرهاشمي، ج1، ص203-206)

اين روزنامه مطالبش را به سبكي جديد و خالي از هرگونه آرايش متن، و به شيوه‌اي ابداعي ارائه مي‌كرد. چنانچه در شمارة دهم مصاحبه‌اي با مخبر وزير فوايد عامه مخبر‌السلطنه درج كرده كه به نظر مي‌رسد اين اولين مصاحبة اين روزنامه باشد. زيرا تا قبل از آن سؤالات فرستاده مي‌شد و افراد به آن پاسخ مي‌دادند. (روزنامة اطلاعات، سال دوم، 1306).

اطلاعات اولين روزنامه‌اي بود كه نمايندگي‌هايي، در سراسر كشور در 1308ش ايجاد نمود. اولين اقدام و تجربه در شهرهاي قزوين، قم، اراك انجام گرفت كه ابتدا نمايندگاني از تهران تعيين و سپس نماينده و خبرنگاراني را از داوطلبان و بوميان همان شهرها برگزيد. دفاتر كوچكي در شهرها داير كرد و بودجه‌اي براي تهية وسايل، تلفن و لوازم‌التحرير در اختيارشان قرار داد تا مردم را به خواندن روزنامه ترغيب نمايند. البته موفق نبود، به همين سبب هيأتي از تهران مأمور شده تا براي چند روز در شهرستان‌ها مقيم گردند و طبقات مختلف مردم را به دفاتر نمايندگي دعوت كرده، شماره‌هاي مختلف روزنامه را براي مطالعه در اختيارشان قرار دهند. اين امر با موفقيت همراه بود، (پيروزي لبخند، ص73-77).

با اين‌كه خط‌مشي مدير مسئول درج اخبار اقتصادي، ادبي، سياسي و خبري بود، اما در ابتدا مطالب بسيار جدي منتشر مي‌شد، به‌طوري كه اولويت و اهميت خبر با نطق‌هاي طولاني نمايندگان مجلس و رياست وزرا ـ بود، و اخبار اقتصادي ـ اجتماعي در درجة دوم اهميت قرار داشتند، و حوادث نيز در آخرين مرحله درج مي‌شد. به مرور اين روزنامه از شكل سياسي خشك و جدي اوليه‌اش بيرون آمد، و قسمت اعظم مطالب خود را به مسائل اقتصادي‌ ـ اجتماعي و حتي مسائل روزانة مردم اختصاص داد. بنابراين طي ساليان متمادي خط‌مشي روزنامه نيز به تناسب تعديل يافت و بيشتر جنبة اطلاع‌رساني پيدا كرد. به اين ترتيب مطالبي پيرامون مسائل اجتماعي از جمله قانون مهاجرت به ايران، بورس بروات، مسائل پيرامون تعويق حقوق كارمندان، اعلان‌هاي مناقصه و مزايده، ورزش، مسائل تاريخي، نمايشگاه‌ها، تصادفات، مسائل كشورهاي ديگر اعم از اجتماعي ـ سياسي ـ هنري ـ اقتصادي درج شده است. مسائل مربوط به اطباء، امراض و علاج آن مانند مالاريا، و همچنين اخباري دربارة اختلاس، ولگردي‌هاي شهر، اعدام دزدان، شكايت مردم از قيمت نان، انتخابات، بلدية آبادان در روزنامه مشاهده مي‌گردد و نيمي از مطالب روزنامه را نيز در برمي‌گرفت.

محل اين روزنامه در ابتدا خيابان لاله‌زار، كوچة وثوق‌نظام بود، سپس به خيابان خيام منتقل شد. در حال حاضر اين روزنامه به مدير مسئولي سيدمحمود دعايي و در ساختمان جديد در خيابان ميرداماد، خيابان نفت جنوبي همچنان به انتشار خود ادامه مي‌دهد.

منابع:

اسناد مطبوعات. به كوشش كاوه بيات ـ مسعود كوهستاني‌نژاد، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملي ايران.

نخبگان سياسي ايران (از انقلاب مشروطيت تا انقلاب اسلامي). زهرا شجيعي. انتشارات سخن، تهران: 1372.

پيروزي لبخند. فرهاد مسعودي. انتشارات اطلاعات، تهران: 1354.

روزنامة اطلاعات، سال اول، شمارة 1، (19 تير 1305/ 30 ذيحجه 1344)، تهران.

روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، ( 19 مردادماه 1305/ 2 صفر 1344).

روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، (19 مردادماه 1305/ 2 صفر 1344).

روزنامة اطلاعات، سال اول، 7 آبان 1305. همچنين رك: به سال‌هاي مختلف روزنامة اطلاعات.

روزنامة اطلاعات، 30 دي‌ماه 1321.

روزنامة اطلاعات، سال دوم 1306.

روزنامة اطلاعات، سال چهارم 1308.

روزنامة اطلاعات، سنوات 32-1320؛ 60-1350.

صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرايد و مجلات ايران. انتشارات كمال، اصفهان: 1363.

اسناد مطبوعات ايران (1332- 1320)، غلامرضا سلامي ـ محسن روستايي، سازمان اسناد ملي ايران، تهران: 1374. اسناد مطبوعات ايران (1332-1320). محسن روستايي ـ غلامرضا سلامي، جلدهاي 2 و 3 و 4، سازمان اسناد ملي ايران، تهران: 1377.

اسنادي از مطبوعات و احزاب دورة رضاشاه. معاونت خدمات مديريت و اطلاع‌رساني دفتر رئيس جمهور، تهران: 1380.

سعاد پیرا