اطلاعات

روزنامه اطلاعات، قابل بازیابی از https://www.mashreghnews.ir/photo/1463475/%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%DB%B2%DB%B2-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86-%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7

اطلاعات، روزنامه اقتصادی، ادبی، اخباری که به مدیر مسئولی و صاحب امتیازی عباس مسعودی با قطعی بزرگ، از تاریخ 19 تیر 1305ش تهران منتشر می‌شد. میرزا عباس‌خان مسعودی (1353-1274ش) فرزند سوم حاج محمدعلی بود. او تحصیلات اولیه‌اش را در مدرسه محمدیه گذراند، سپس برای ادامه تحصیل به دارالفنون وارد گشت. در 1302ش «مرکز اطلاعات ایران» را به اتفاق آقایان: علی‌اکبر سلیمی، جهانگیر مصور رحمانی، باقر نیکانجام و علی‌ صادقی (صادق‌زاده) بنیاد نهاد. همچنین او نماینده تهران در دوره‌های 10، 11، 12، 13، 14، 15 در مجلس شورای اسلامی بود.

در ابتدا درخواست امتیاز روزنامه نهضت ملی را ـ که شامل مطالب اقتصادی، ادبی، سیاسی و اخباری بود ـ تحت عنوان «اطلاعات» به اداره انطباعات وزارت معارف در تاریخ 4 آذر 1304ش/8 جمادی‌الاول 1344ق فرستاد. اداره معارف پیشنهاد را در چهل و نهمین جلسه شورای عالی معارف، مورخه چهارشنبه 15 تیرماه 1305ش مطرح و امتیاز جریده اطلاعات به وی اعطا گردید.

در تاریخ 18 تیر 1305ش وزارت معارف نوشت که آقای میرزا عباس‌خان مسعودی از وزارت‌خانه تقاضای امتیاز جریده‌ای به نام اطلاعات را نموده که در مرکز با مسلک اقتصادی، ادبی، سیاسی و اخباری منتشر نماید مدارک قانونی را هم تهیه و تقدیم داشته، چون مطابق مدارک مذبور تقاضا کننده واجد شرایط قانونی می‌باشد وزارت معارف پیشنهاد می‌کند که امتیاز جریده اطلاعات به میرزا عباس‌خان مسعودی اعطا گردد.

در ابتدا روزنامه اطلاعات در «مرکز اطلاعات ایران» ـ که اساس کارش انتشار مطبوعات فارسی در تهران بود ـ نشر و چاپ می‌شد. به علت اهمیت خبر، جمع‌آوری و انتقال آن به اکثریت مردم در این دوره؛ و نیز لزوم تمرکز اخبار داخلی و خارجی در مرکز منسجمی که اطلاعات را از همه مناطق کشور جذب و سپس آن را به روزنامه‌ها و جراید در تهران ارسال کند این مؤسسه ایجاد شد و به سرعت جای خود را به عنوان یک مرکز خبری باز کرد. بنابراین به عنوان یک منبع مهم، با خبرگزاری‌های مهمی چون هاوس فرانس، رویتر انگلستان، و تاس روسیه در زمان خود همکاری می‌کرد. همچنین این مؤسسه مترجمینی به چند زبان در اختیار داشت. روزنامه اطلاعات نیز به جهت عضویت عباس مسعودی در مرکز طبع و نشر می‌شد. عباس مسعودی در سرمقاله شماره اول روزنامه خود شرح مفصلی از کار این مرکز درج کرده بود.

نخستین شماره روزنامه اطلاعات در دو صفحه، در 19 تیرماه 1305ش با شکلی ساده و فاقد آرم منتشر شد. نام روزنامه در وسط تحت عنوان «نامه اطلاعات»، و در سمت راست بالا، شماره، سال انتشار، نام صاحب امتیاز و مدیر مسئول، درج شده بود. در خط پایانی محل اداره کل «خیابان لاله‌زار ـ کوچه وثوق‌نظام» آمده بود. در زیر آن: «تک نسخه چهار شاهی» مشاهده می‌شود. در سمت چپ بالا، تاریخ روزنامه به شمسی و قمری؛ در زیر آن به همان سبک سمت راست خط جداکننده قرینه که در زیر آن قیمت روزنامه آمده است.

در شماره‌های اولیه این روزنامه اساس اخبار، رویدادهای سیاسی ـ اجتماعی ـ اقتصادی ایران و جهان را تشکیل می‌داد. همچنین اخباری از وضع هوا، وضعیت پست و حرکت آن، افتتاح راه‌ها، اخباری از شهرهای ایران درج شده بود. از شماره دوم در شکل و فرم تغییراتی ایجاد شد و عباس مسعودی در سرمقاله شماره دوم اطلاع می‌دهد که از امروز اطلاعات مرتباً عصرها منتشر می‌شود.

انتشار روزنامه روزانه‌ای که هر روز عصر به صورت مرتب منتشر شود، تا این زمان بی‌سابقه بود. بنابراین، کسی باور نمی‌کرد که میرزا عباس‌خان مسعودی موفق به چنین کاری شود. بالاخص که این روزنامه تکیه‌گاه مالی و فروش نداشت. روزنامه اطلاعات از روزنامه‌های مهم این دوره محسوب می‌شد که به علت تنوع اطلاعات، استفاده از روش‌های نوین روزنامه‌نگاری، همچنین روش میانه‌روی و بی‌طرفی در اطلاع‌رسانی ـ که از ویژگی‌‌های صاحب امتیازش بود ـ از روزنامه‌های با ثبات به حساب می‌آمد.

این روزنامه علاوه بر درج اخبار و رویدادهای داخلی، اطلاعات و وقایع خارجی را نیز منتشر می‌کرد. همچنین مقالات متنوعی از نویسندگان صاحب نام این دوره در این روزنامه منتشر می‌شد. از ویژگی‌ این روزنامه در مقایسه با دیگر روزنامه‌های منتشره این زمان، درج اخبار جدید، منسجم، متنوع و مفصلی از غالب نقاط کشور و حتی نقاط دورافتاده کشور بود که به علت بعد مسافت، دورافتادگی، نبودن راه‌های مناسبت و فقدان وسایل حمل و نقل از یکدیگر بی‌اطلاع بودند.

با این‌که تیراژ روزنامه توسط صاحب امتیازش دو هزار نسخه درج شده بود، اما به علت محدود بودن ماشین چاپ در کشور، تیراژ آن از پانصد تا ششصد شماره تجاوز نمی‌کرد، که در چاپخانه روشنایی، بوسفور و کوشش انجام می‌شد. اما بعدها این روزنامه در چاپخانه‌ای مخصوص به خود چاپ شد.

با درج اخبار مجلس‌ ـ که توسط خود عباس مسعودی تهیه می‌شد ـ خیلی زود این روزنامه جایش را در محافل سیاسی باز کرد و تیراژش تا آبان همان سال از 500 به 700 رسید که هم به لحاظ مالی و هم وزنه سیاسی اهمیت زیادی در این دوران داشت. این امر هم به لحاظ طرز نگارش و هم تهیه و تنظیم خبر کاملاً تازگی داشت، زیرا تا این زمان کمتر خبر به صورت رپرتاژ تهیه می‌شد. از جمله اخباری که در این دوره بدین شکل تهیه گردید، خبر حمله به آیت‌الله مدرس بود که به قسمت‌های مختلف تقسیم، و برای هر قسمت سرتیتری تعیین شد. این امر شهرت بسیاری برای این روزنامه اطلاعات فراهم ساخت.

روزنامه اطلاعات از زمان انتشار تاکنون از ادوار مختلف تاریخ گذر کرده است:

1. دوره آغازین که مقارن حکومت رضاشاه بود؛
2. دوره حکومت محمدرضا شاه که خود دو دوره مهم را در بر‌می‌گیرد: الف) از 1320 تا شهریور 1332ش ب) از شهریور 1332ش تا پایان حکومت محمدرضا شاه؛
3. از آغاز انقلاب اسلامی تاکنون.

شاید یکی از دلایلی که این روزنامه توانست زمانی طولانی و مستمری را پایدار بماند اتخاذ روش میانه‌روی در اطلاع‌رسانی و عدم جهت‌گیری خاص در انتشار اخبارش بود. البته روش و خط‌مشی این روزنامه مورد انتقاد بسیاری از روزنامه‌ها با جناح‌بندی‌های مختلف قرار گرفت. چنان‌که روزنامه‌های چپ و تندرو در ادوار مختلف تاریخی سیاست‌های اتخاذ ‌شده مطبوعاتی این روزنامه را شدیداً به باد انتقاد می‌گرفتند.

این روزنامه به علت خط‌مشی که داشت نسبت به سایر روزنامه‌ها و مطبوعات کشور کمتر مورد ارعاب و تهدید جدی که دیگران با آن درگیر بودند، قرار گرفت. البته باید خاطر نشان کرد که این روزنامه نیز سنوات مختلف برای مدتی کوتاه مانند دیگر روزنامه‌ها توقیف شد. چنان‌چه در 1307ش به علت درج ابلاغیه دائر به مناسبات میان ایران و دولت ترکیه که انتشار و اشاعه آن مقتضی نبود، انتشار روزنامه از طرف اداره نظمیه قدغن می‌شود.

تنها زمان نسبتاً طولانی توقیف این روزنامه، مصادف با وقایع 17 آذر 1321ش (در این روز در نتیجه نارضایتی مردم از کابینه قوام‌السلطنه و اختلاف موجود بین شاه و نخست‌وزیر، مردم شورش کردند، عده‌ای از دانشجویان دانشکده حقوق در مجلس شورای ملی مجتمع شده و سپس عده‌ای از مردم به آنان پیوستند. در جریان این واقعه روزنامه اطلاعات 43 روز تعطیل شد. و مدیر مسئول روزنامه دستگیر شد. شرح ماجرا و بازداشت کارمندان و حریق روزنامه اطلاعات توسط مسعودی در روزنامه اطلاعات، 30 دی 1321ش شرح داده است. البته لازم به ذکر است که در همین زمان اغلب جراید کشور از چاپ و انتشار ممنوع شدند و فقط یک روزنامه از طرف دولت طبع و نشر می‌شد.

این روزنامه مطالبش را به سبکی جدید و خالی از هرگونه آرایش متن، و به شیوه‌ای ابداعی ارائه می‌کرد. چنانچه در شماره دهم مصاحبه‌ای با مخبر وزیر فواید عامه مخبر‌السلطنه درج کرده که به نظر می‌رسد این اولین مصاحبه این روزنامه باشد. زیرا تا قبل از آن سؤالات فرستاده می‌شد و افراد به آن پاسخ می‌دادند.

اطلاعات اولین روزنامه‌ای بود که نمایندگی‌هایی، در سراسر کشور در 1308ش ایجاد نمود. اولین اقدام و تجربه در شهرهای قزوین، قم، اراک انجام گرفت که ابتدا نمایندگانی از تهران تعیین و سپس نماینده و خبرنگارانی را از داوطلبان و بومیان همان شهرها برگزید. دفاتر کوچکی در شهرها دایر کرد و بودجه‌ای برای تهیه وسایل، تلفن و لوازم‌التحریر در اختیارشان قرار داد تا مردم را به خواندن روزنامه ترغیب نمایند. البته موفق نبود، به همین سبب هیأتی از تهران مأمور شده تا برای چند روز در شهرستان‌ها مقیم گردند و طبقات مختلف مردم را به دفاتر نمایندگی دعوت کرده، شماره‌های مختلف روزنامه را برای مطالعه در اختیارشان قرار دهند. این امر با موفقیت همراه بود.

با این‌که خط‌مشی مدیر مسئول درج اخبار اقتصادی، ادبی، سیاسی و خبری بود، اما در ابتدا مطالب بسیار جدی منتشر می‌شد، به‌طوری که اولویت و اهمیت خبر با نطق‌های طولانی نمایندگان مجلس و ریاست وزرا ـ بود، و اخبار اقتصادی ـ اجتماعی در درجه دوم اهمیت قرار داشتند، و حوادث نیز در آخرین مرحله درج می‌شد. به مرور این روزنامه از شکل سیاسی خشک و جدی اولیه‌اش بیرون آمد، و قسمت اعظم مطالب خود را به مسائل اقتصادی‌ ـ اجتماعی و حتی مسائل روزانه مردم اختصاص داد. بنابراین طی سالیان متمادی خط‌مشی روزنامه نیز به تناسب تعدیل یافت و بیشتر جنبه اطلاع‌رسانی پیدا کرد. به این ترتیب مطالبی پیرامون مسائل اجتماعی از جمله قانون مهاجرت به ایران، بورس بروات، مسائل پیرامون تعویق حقوق کارمندان، اعلان‌های مناقصه و مزایده، ورزش، مسائل تاریخی، نمایشگاه‌ها، تصادفات، مسائل کشورهای دیگر اعم از اجتماعی ـ سیاسی ـ هنری ـ اقتصادی درج شده است. مسائل مربوط به اطباء، امراض و علاج آن مانند مالاریا، و همچنین اخباری درباره اختلاس، ولگردی‌های شهر، اعدام دزدان، شکایت مردم از قیمت نان، انتخابات، بلدیه آبادان در روزنامه مشاهده می‌گردد و نیمی از مطالب روزنامه را نیز در برمی‌گرفت.

محل این روزنامه در ابتدا خیابان لاله‌زار، کوچه وثوق‌نظام بود، سپس به خیابان خیام منتقل شد. در حال حاضر این روزنامه به مدیر مسئولی سیدمحمود دعایی و در ساختمان جدید در خیابان میرداماد، خیابان نفت جنوبی همچنان به انتشار خود ادامه می‌دهد.

نیز نگاه کنید به

• خیام
• مجلس شورای ملی
• چاپ
• قوام‌السلطنه
• محمدرضا شاه
• انقلاب اسلامی
• رضاشاه
• آیت‌الله مدرس

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

سعاد پیرا